Những rabbis ở thế giới Hồi giáo và thực tế cộng sinh đa tôn giáo hiện đại

Tuần trước tại Brussels, một cuộc họp quan trọng đã diễn ra với sự tham gia của nhiều rabbis từ các cộng đồng Do Thái trải dài từ Maroc, Kazakhstan, Nigeria đến Iran, cùng với các đại diện chính phủ từ Maroc, Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Kazakhstan, cũng như ba ủy viên cao cấp của Liên minh Châu Âu (EU). Đáng chú ý, ba quốc gia có đa số dân cư theo đạo Hồi đã cử đại diện đến tham dự cuộc gặp với các rabbis chính là minh chứng rõ ràng cho mối liên hệ sống động giữa người Do Thái với thế giới Hồi giáo, điều thường bị xem nhẹ hoặc quên lãng.

Cuộc họp này được tổ chức dưới sự chủ trì của Liên minh các Rabbis tại Các Quốc Gia Hồi Giáo, một tổ chức được thành lập năm 2019 nhằm gắn kết các lãnh đạo Do Thái trong môi trường Hồi giáo. Trong khi EU thường xuyên cử đại diện đàm phán về an ninh, di cư, thương mại tại các quốc gia vùng Hồi giáo, việc đối thoại trực tiếp với người Do Thái dường như chưa được coi trọng tương xứng. Đây là điểm mà tổ chức này muốn thay đổi, nhằm đưa tiếng nói của các cộng đồng Do Thái hiếm hoi nhưng lâu đời này vào bàn thảo luận chính sách quốc tế.

Bàn về thực tế, các rabbis mang theo những kinh nghiệm sống không thể tìm thấy trong các báo cáo hay dữ liệu thống kê thông thường. Đối với nhiều thế hệ, người Do Thái trong các xã hội đa phần Hồi giáo đã học được cách duy trì vị thế thiểu số, đảm bảo các mối quan hệ hoạt động hiệu quả với chính quyền, giới chức tôn giáo và hàng xóm. Rabbi Yehuda Gerami, Chánh rabbis Iran, cho biết cộng đồng của ông hiện có khoảng 20.000 người và đã sinh sống tại đây hơn 2.500 năm. Họ không yêu cầu chính trị mà chỉ đòi hỏi sự hiểu biết và hỗ trợ thực tiễn, đồng thời khẳng định họ là công dân trung thành và gắn bó sâu sắc với các quốc gia mình gọi là nhà.

Những năm qua chứng kiến những khó khăn lớn đối với các cộng đồng Do Thái tại khu vực như vụ pogrom Farhud ở Iraq năm 1941 đã báo hiệu sự sụp đổ của cộng đồng này cùng hàng trăm nghìn người phải rời bỏ nhà cửa do những làn sóng đàn áp, khiến nhiều thế hệ chuyển sang định cư tại Pháp và các nước khác. Song bên cạnh đó, câu chuyện không chỉ là sự tan rã mà còn là sự tồn tại bền bỉ và thậm chí tái sinh.

Maroc là quốc gia vượt trội trong việc hòa nhập di sản Do Thái vào câu chuyện quốc gia của mình, điều thể hiện rõ qua việc một rabbi từ Casablanca đọc lời cầu nguyện cho vua Maroc tại Brussels tuần qua. Azerbaijan cũng ghi nhận một binh sĩ Do Thái hy sinh là anh hùng quốc gia. Các quốc gia vùng Vịnh, nhờ các Hiệp định Abraham 2020, đã chứng kiến sự hình thành những cộng đồng Do Thái mới.

Tuy không còn duy trì liên tục vô tận, cộng đồng Do Thái thế giới Hồi giáo vẫn tồn tại qua sự pha trộn của mất mát, sức chịu đựng và đổi mới. Tuy nhiên, những áp lực và mối đe dọa gần đây như vụ ám sát rabbis Zvi Kogan ở UAE, các vụ bạo loạn tấn công người Do Thái ở Nga và Tunisia khiến đời sống tôn giáo của họ trở nên thầm lặng hơn đáng kể.

Công việc duy trì sinh hoạt cộng đồng của người Do Thái, từ bảo quản thực phẩm kosher, tổ chức hôn lễ, tang lễ, đến giáo dục, diễn ra tại những nơi gần như không còn người Do Thái sinh sống. Năm 2021, hoạt động trợ giúp đưa Zebulon Simentov, được xem là người Do Thái hành đạo công khai cuối cùng tại Afghanistan, ra khỏi nước này an toàn là một minh chứng về sự tận tâm đó. Các cuộc đối thoại cởi mở với sinh viên Hồi giáo tại Istanbul cũng giúp tăng cường sự hiểu biết và giảm định kiến qua việc gặp gỡ người thật chứ không phải ý tưởng trừu tượng về người Do Thái.

Liên minh các rabbis đề nghị châu Âu sử dụng các công cụ hiện có để hỗ trợ cộng đồng, bao gồm công nhận giấy đăng ký cho các synagogue, cấp visa để rabbis thăm các cộng đồng nhỏ hơn, bảo vệ khu vực nghĩa trang và cho phép vận chuyển vật dụng tôn giáo an toàn qua biên giới. EU hiện có nhiều hoạt động đối thoại liên tôn và giáo dục chống cực đoan tại khu vực Trung Đông, và việc mở rộng sang các cộng đồng Do Thái trong thế giới Hồi giáo là hợp lý và cần thiết.

Châu Âu thường hướng tới hình mẫu cộng tồn thời trung cổ ở al-Andalus như một minh chứng cho truyền thống đa văn hóa có gốc rễ sâu xa. Tuy nhiên, các tác giả Arab cũng nhận thức đây không hoàn toàn là thiên đường, mà còn là một xã hội phân cấp với những đợt đàn áp xảy ra nhiều lần. Maimonides - nhà tư tưởng Do Thái nổi tiếng - phải chạy trốn khỏi Córdoba khi nhóm Almohad bắt người Do Thái phải cải đạo, bỏ đi hoặc chết.

Thay vì sống trong hoài niệm, các cộng đồng Do Thái đương đại tại Djerba, Baku, Istanbul đang kêu gọi châu Âu tham gia vào các nỗ lực thực tế để duy trì sự tồn tại và phát triển chung của họ trong thế giới đa tôn giáo nhiều thách thức ngày nay. Họ cùng chia sẻ lợi ích với cộng đồng Hồi giáo khi đối mặt với các thử thách về quyền tự do tôn giáo như việc mổ giết theo quy định tôn giáo kosher và halal hay nghi thức cắt bao quy đầu.

Rabbi Mendy Chitrik, Chủ tịch Liên minh các Rabbis tại Các Quốc Gia Hồi Giáo, người đồng thời làm rabbis tại Istanbul, cho rằng những mối liên hệ sống giữa châu Âu và thế giới Hồi giáo nên được tận dụng và phát huy để thúc đẩy đối thoại, sự hiểu biết và hợp tác trong bối cảnh toàn cầu nhiều biến động.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.