Giá trị của trật tự thế giới và hệ quả khi không còn luật lệ

Trong bài viết đăng trên Financial Times ngày 23/6/2026, tác giả Martin Wolf đã nêu lên vấn đề thay đổi vị thế lãnh đạo toàn cầu, không chỉ là cuộc đua giữa Mỹ và Trung Quốc, mà còn là câu hỏi liệu thế giới phụ thuộc lẫn nhau có thể duy trì khi không còn một quốc gia hay nhóm quốc gia nào đủ khả năng duy trì các quy tắc chung.

Trong nhiều thập kỷ, các quy tắc này chủ yếu do các nền dân chủ tự do dẫn đầu bởi Mỹ thiết lập. Trật tự hậu chiến dựa trên đồng đôla, các thể chế Bretton Woods và tự do hóa thương mại phản ánh lợi ích phương Tây. Hegemon cung cấp các hàng hóa công cộng toàn cầu nhưng luôn định hình theo lợi ích riêng.

Nhu cầu về sự ổn định và dự đoán trong nền kinh tế toàn cầu không chỉ xuất phát từ các cường quốc mà còn do chính tính liên kết của các nền kinh tế qua thương mại, vốn, công nghệ, năng lượng, dữ liệu và chuỗi cung ứng. Charles Kindleberger từng đề cập đến vấn đề về hàng hóa công cộng toàn cầu này.

Giá phải trả nếu thiếu các quy tắc này rất cụ thể. Tổ chức Thương mại Thế giới ước tính việc phân mảnh thương mại thành hai khối với thuế quan và rào cản tăng lên có thể làm giảm gần 7% GDP thực toàn cầu vào năm 2040. Đây là cái giá phải trả khi luật lệ nhường chỗ cho địa chính trị.

Khi một siêu cường suy giảm, không có nghĩa sẽ ngay lập tức xuất hiện một trật tự mới. Thực tế là rủi ro các cuộc khủng hoảng chồng chất lại gia tăng. Các cú sốc có tính cộng hưởng thay vì cộng dồn. Địa chính trị làm tăng giá năng lượng, điều này dẫn đến lạm phát, rồi tăng lãi suất, từ đó làm chi phí nợ cao hơn. Tác động lan truyền khắp nền kinh tế từ doanh nghiệp, ngân hàng đến ngân sách nhà nước.

Khái niệm đa khủng hoảng (policrisis) được Adam Tooze phổ biến đã nói lên điều này.

Điều mâu thuẫn là ngay cả các chế độ độc tài cũng cần một trật tự toàn cầu. Trung Quốc đã phát triển sức mạnh nhờ gia nhập nền kinh tế toàn cầu, thu hút đầu tư và tiếp cận thị trường phương Tây. Châu Âu dựa vào thị trường chung, tiêu chuẩn và các thể chế để tạo sức mạnh. Ba Lan là một trong những người hưởng lợi lớn từ sự ổn định này.

Đối với Ba Lan, cuộc tranh luận về kết thúc thời kỳ thống trị của Mỹ không phải là điều xa vời. Vấn đề chính là có hay không một lực lượng đủ mạnh duy trì các quy tắc. Đối với các cường quốc, trật tự là công cụ ảnh hưởng; còn với Ba Lan, đó là điều kiện để phát triển.

Trong năm 2025, giá trị xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ của Ba Lan chiếm khoảng 50% GDP. Các doanh nghiệp nội địa được kết nối sâu với chuỗi cung ứng và hệ thống tiêu chuẩn châu Âu.

Khi trật tự suy yếu, cộng đồng quốc gia nhanh chóng phải trả giá thông qua ngân sách nhà nước, mức nợ công, chi tiêu quốc phòng, giá năng lượng, an ninh mạng và khả năng phục hồi của doanh nghiệp. An ninh không còn chỉ là nền tảng cho phát triển mà trở thành một trong các chi phí thiết yếu.

Câu hỏi đặt ra là đây có phải lần đầu thế giới quá phụ thuộc để thiếu đi một lực lượng lãnh đạo hiệu quả, nhưng đồng thời lại đa cực quá mức khiến cho việc lãnh đạo đó không thể diễn ra? Nếu vậy, Ba Lan cần thay đổi cách tiếp cận đối với sự bền vững không chỉ như một chi phí mà còn là một loại bảo hiểm cho sự tăng trưởng liên tục.

Khi thế giới dần mất một người bảo vệ trật tự mạnh mẽ, các quốc gia phải tự xây dựng các cơ chế an toàn nội bộ chắc chắn. Ba Lan từng được hưởng lợi từ hòa bình, thương mại tự do và dòng vốn từ sau 1989; nhưng nay đang bước vào thời đại mà yếu tố an ninh trở thành một khoản phí bảo lãnh cho tăng trưởng. Phát triển không ngừng nhưng đòi hỏi chi phí cao hơn và sự phụ thuộc vào chất lượng quản trị nhà nước.

Ba Lan không quá nhỏ để không phải chịu tác động của sự tan rã trật tự toàn cầu; cũng không đủ khép kín để không chịu ảnh hưởng.

Tác giả: Paweł Wojciechowski, kinh tế gia trưởng của Business Centre Club, từng giữ chức Thứ trưởng Bộ Ngoại giao và đại sứ Ba Lan tại OECD giai đoạn 2009-2014.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.