Trump cắt giảm diện tích khu bảo tồn Bears Ears và Grand Staircase-Escalante theo mô hình hơn 100 năm qua

Ngày 13/7/2026, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký các sắc lệnh cắt giảm kích thước hai khu bảo tồn Bears Ears và Grand Staircase-Escalante, nằm tại bang Utah, xuống còn khoảng 10% diện tích ban đầu. Theo đó, gần 3 triệu mẫu Anh (acre) đất sẽ bị rút khỏi diện tích được bảo tồn quốc gia và chuyển thành đất công cộng quản lý thông thường bắt đầu từ tháng 9. Đây là bước đi nhằm phá bỏ các giới hạn bảo vệ nghiêm ngặt, mở cửa các khu vực này cho hoạt động khai thác mỏ và các sử dụng khác.

Việc Tổng thống dùng quyền theo Đạo luật Cổ vật 1906 (Antiquities Act) để thay đổi địa giới các khu bảo tồn quốc gia là quy trình pháp lý đã tồn tại suốt hơn một thế kỷ. Tuy nhiên, quyết định của Trump thể hiện sự đảo ngược so với các chính quyền trước đây, đặc biệt khi Bears Ears được Barack Obama lập năm 2016, còn Grand Staircase do Bill Clinton chỉ định năm 1996.

Lãnh đạo đảng Cộng hòa tại Utah, trong đó có Thống đốc Spencer Cox và các thành viên Quốc hội, hỗ trợ mạnh mẽ việc thu hẹp diện tích bảo tồn để mở rộng khai thác mỏ. Thượng nghị sĩ Mike Lee cũng đã vận động cho việc này trong khoảng 18 tháng. Lập luận chính là diện tích ban đầu của khu bảo tồn vượt quá giới hạn “vùng nhỏ nhất phù hợp” mà Đạo luật Cổ vật năm 1906 cho phép.

Việc thu hẹp có nghĩa là các khu vực bị loại ra không còn là đất bảo tồn quốc gia, do đó được quyền mở rộng cho khai thác khoáng sản, trong đó có đồng và uranium mà sắc lệnh Bears Ears coi là quan trọng cho an ninh quốc gia.

Nhiều dân tộc bản địa, trong đó có các liên minh bộ tộc tại Grand Staircase-Escalante, phản đối mạnh mẽ quyết định này vì họ không được tham vấn và cho rằng đây là hành động gần như loại bỏ hoàn toàn các khu di tích linh thiêng. Các vùng đất này có ý nghĩa thiêng liêng sâu sắc với các bộ tộc như Hopi, Navajo, Ute, và Zuni, là nơi gắn liền với lịch sử nguồn cội, nghi lễ, và văn hóa truyền thống.

Tên gọi Bears Ears xuất phát từ những ngọn đồi đôi hình tai gấu, được gọi bằng các tên tương ứng trong từng ngôn ngữ bộ tộc: Hoon’Naqvut (Hopi), Shash Jaa’ (Navajo), Kwiyagatu Nukavachi (Ute), và Ansh An Lashokdiwe (Zuni). Vùng đất này không chỉ là địa điểm, mà đối với họ là toàn bộ cảnh quan sống động chứa đựng mối quan hệ thiêng liêng với tổ tiên và các thế hệ tương lai.

Vào thế kỷ 19, Bears Ears từng là nơi trú ẩn của người Diné (Navajo) khi họ bị buộc phải di cư trong Trận di cư dài do quân đội Mỹ gây ra. Cũng như vậy, vùng đất Grand Staircase từng đón nhận người Paiute che chở những người tị nạn đó. Người dân bộ tộc vẫn duy trì các nghi lễ, di tích văn hóa và thực hành truyền thống tại đây, bao gồm các chuyến hành hương, tìm kiếm cây thuốc quý và cầu nguyện.

Việc bảo tồn những cảnh quan này được nhà nước ghi nhận từ lâu, bắt đầu từ các kiến nghị vào năm 1904 kêu gọi bảo vệ các địa điểm văn hóa tại tây nam nước Mỹ, dẫn tới Đạo luật Cổ vật năm 1906. Tuy nhiên, trong nhiều thập niên, chính quyền đã chỉ tập trung bảo vệ hiện vật mà bỏ qua các giá trị tôn giáo sống động của các bộ tộc trong các khu vực đó.

Dù Đạo luật Bảo vệ Tự do Tôn giáo của Người Mỹ bản địa 1978 cam kết bảo vệ quyền thực hành tín ngưỡng truyền thống và tiếp cận các địa điểm linh thiêng, tòa án tối cao Mỹ sau đó lại phán quyết cho phép thay đổi đất đai phá vỡ quyền sử dụng tôn giáo trong nhiều trường hợp.

Quyết định thu hẹp Bears Ears và Grand Staircase-Escalante không phải lần đầu tiên xảy ra. Trump từng cắt giảm Bears Ears tới 85% vào năm 2017 và giảm một nửa Grand Staircase. Năm 2021, dưới thời Tổng thống Joe Biden, hai khu vực này được hồi phục nguyên trạng, nhưng nay lại bị thu hẹp trở lại với phạm vi cắt giảm sâu sắc hơn nhiều.

Bất chấp những thay đổi pháp lý và tranh cãi chính trị, các cộng đồng bản địa vẫn tiếp tục duy trì nghi lễ và kết nối với vùng đất linh thiêng. Các hành trình hành hương, đọc các hình khắc trên đá (petroglyphs), và các lễ hội truyền thống vẫn được tổ chức đều đặn mỗi năm. Với họ, sự linh thiêng là bất biến, dù quy định pháp luật có đổi thay.

Tuy nhiên, từ tháng 9, những thay đổi về pháp luật có thể mở đường cho hoạt động khai thác mỏ trên các diện tích từng được bảo vệ, đe dọa đến sự toàn vẹn của vùng đất được các bộ tộc xem là thiêng liêng.

Điều này cho thấy một mô hình lịch sử tại Mỹ: các vùng đất linh thiêng của dân tộc bản địa được chính phủ công nhận nhưng thường không được bảo vệ bền vững, đặc biệt dưới các chính quyền chịu ảnh hưởng chính trị thay đổi nhanh chóng và quyền lực của tổng thống đối với các vùng bảo tồn quốc gia.

Hành động thu hẹp gần 3 triệu mẫu Anh diện tích bảo tồn tại Utah trong năm 2026 không chỉ là sự thay đổi lãnh thổ mà còn là sự tiếp nối một lịch sử dài về xung đột giữa quyền bảo tồn văn hóa bản địa và lợi ích khai thác tài nguyên thiên nhiên.

Ngày nay, dù pháp luật có thay đổi, tinh thần tôn kính với vùng đất Bears Ears và Grand Staircase-Escalante vẫn trường tồn trong lòng các bộ tộc đa thế kỷ, khẳng định một mối liên hệ bền chặt không thể đơn giản bị cắt đứt bởi các sắc lệnh hành pháp.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.