Bí quyết sống còn và chính trị qua nền kinh tế thay thế của Triều Tiên

Báo Choson Sinbo, nhật báo thân Triều Tiên tại Nhật Bản, vừa đăng tin các nhà nghiên cứu ở Đại học Công nghiệp Ryanggang đã phát minh ra sản phẩm sô cô la mới làm từ "đậu tím" thay cho bột cacao truyền thống. Công nghệ này đã được đăng ký bằng sáng chế tại Triều Tiên và sản phẩm bắt đầu được sản xuất tại nhà máy thực phẩm ở tỉnh Ryanggang. Đây không chỉ là một thành tựu kỹ thuật mà còn phản ánh rõ nhu cầu nội địa hóa các sản phẩm nước ngoài trong bối cảnh thiếu hụt nguyên liệu nhập khẩu của Triều Tiên.

Nền kinh tế thay thế của Triều Tiên không chỉ là những bản sao nhạt nhòa của hàng ngoại mà là sự biến đổi nhằm tạo ra phiên bản phù hợp với điều kiện trong nước và các chuẩn mực chính trị, xã hội.

Trong quá khứ, Triều Tiên từng phổ biến món injogogi, thực phẩm thay thế thịt làm từ bã đậu nành sau khi lọc dầu, đặc biệt trong thời kỳ khủng hoảng kinh tế những năm 1990. Món này lưu hành rộng rãi như nguồn sống thay thế khi thịt thật khan hiếm. Theo thời gian, injogogi đã trở thành phần quen thuộc trong văn hóa ẩm thực thị trường nội địa.

Khác với injogogi mang tính sinh tồn, thức uống cà phê của Triều Tiên lại mang thêm tầng ý nghĩa khác. Cà phê thật vẫn là món xa xỉ với nhiều người dân nhưng thói quen uống cà phê và hình ảnh liên quan đã lan rộng trong xã hội. Các loại cà phê làm từ ngô và cà phê hòa tan nội địa hiện diện phổ biến, không chỉ đáp ứng nhu cầu về caffeine mà còn để duy trì phong cách sống hiện đại, hình thức và nghi thức thưởng thức gắn với thế giới bên ngoài.

Bánh Choco Pie, loại bánh có marshmallow kẹp giữa hai lớp bánh ngọt phủ chocolate, xuất xứ từ Hàn Quốc đã từng được sản xuất tại khu công nghiệp Kaesong trước khi khu phức hợp này đóng cửa năm 2016 do căng thẳng chính trị liên quan các vụ thử hạt nhân của Triều Tiên. Với lao động Triều Tiên, Choco Pie trở thành thứ quà quý giá, được ăn, tiết kiệm, giao dịch thậm chí bán trên thị trường chợ đen.

Sự ưa thích bánh này tùy thuộc vào giá trị tượng trưng hơn là món ăn đơn thuần, đại diện cho sự giàu có và cuộc sống đa dạng hơn bên ngoài Triều Tiên. Tuy nhiên, chính quyền Bình Nhưỡng xem đây là vấn đề nhạy cảm, sau đó cố gắng tạo ra các sản phẩm tương tự như "bánh ngọt phủ chocolate" làm từ gạo để thay thế. Dù sao, các phiên bản nội địa khó có thể sao chép trọn vẹn sức hấp dẫn khiến bánh Choco Pie trở nên có ý nghĩa đặc biệt trên bình diện chính trị.

Chính sách thay thế của Triều Tiên không chỉ dừng lại ở thực phẩm mà mở rộng sang cả thiết bị công nghệ. Chính quyền thường giới thiệu các chiếc smartphone, máy tính bảng nội địa như thành tựu của ngành khoa học kỹ thuật nước nhà. Tuy nhiên, theo phân tích của tổ chức 38 North năm 2023, những chiếc điện thoại thông minh này thực chất được sản xuất bởi các nhà chế tạo thiết bị gốc (OEM) Trung Quốc, sau đó được nhập về Triều Tiên và cài đặt hệ điều hành và ứng dụng nội địa.

Điều này thể hiện chiến lược của Bình Nhưỡng: tạo ra một sản phẩm mang hình thức kết nối hiện đại nhưng loại bỏ quyền truy cập Internet mở, giữ chặt sự kiểm soát thông tin và hạn chế ảnh hưởng bên ngoài. Cách làm này tương tự với việc sản xuất sô cô la không dùng cacao; cả hai đều duy trì hình thức bên ngoài của hàng hóa toàn cầu nhưng đã được chỉnh sửa để phù hợp với điều kiện và chính sách trong nước.

Chuyên gia Nam Sung-wook thuộc Đại học Korea nhận định những sản phẩm thay thế này không chỉ phản ánh khó khăn về kinh tế mà còn là tín hiệu xã hội và chính trị quan trọng. Chúng vừa được Bình Nhưỡng dùng để chứng minh khả năng tự lực tự cường, vừa phơi bày giới hạn về khả năng tự cung tự cấp thực sự của đất nước.

Mỗi sản phẩm thay thế đều gắn liền với những thứ Triều Tiên khó nhập khẩu nhưng người dân lại rất quen thuộc và mong muốn có được, thể hiện mong ước tương tác với thế giới bên ngoài dù với nhiều rào cản và giới hạn.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.