Ôn tập đề thi UPSC: Thay đổi mẫu mưa hệ thống sông Indus và rủi ro lũ quét hồ băng Himalaya

UPSC Essentials cung cấp bộ đề ôn luyện viết bài thi phần Mains, tập trung vào các chủ đề trọng điểm trong chương trình thi UPSC Civil Services đa dạng, đặc biệt trong môn Địa lý chung (GS 1). Năm 2026, hai câu hỏi liên quan đến biến đổi khí hậu và tác động của nó đến hệ thống sông Indus và hiện tượng lũ quét hồ băng ở Himalaya trở thành điểm nhấn đáng lưu ý. Đây là các vấn đề vừa có tính thời sự vừa mang tính học thuật cao, được lựa chọn nhằm giúp thí sinh luyện tập và cập nhật kiến thức kịp thời.

Hệ thống sông Indus bắt nguồn từ vùng Himalaya và Karakoram, nguồn nước chủ yếu được cung cấp nhờ mưa mùa, các hiện tượng thời tiết phương Tây, băng và tuyết tan. Nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng lượng mưa ở các phụ lưu phía Đông của hệ thống Indus, gồm Ravi, Beas và Sutlej, đã giảm khoảng 20% kể từ năm 1951, cho thấy sự thay đổi đáng kể trong chế độ thủy văn ảnh hưởng sâu sắc đến nguồn nước và sinh kế khu vực.

Nhiệt độ tăng cao đã thúc đẩy chu trình thủy văn trở nên nhanh hơn, làm thay đổi cách thức vận chuyển hơi nước và phân bố mưa toàn khu vực. Đặc biệt, các sông phía Đông chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi gió mùa Tây Nam nên biến đổi trong tính bất ổn của gió mùa như lượng mưa không dự báo được và những giai đoạn khô kéo dài đã làm giảm lượng mưa trung bình. Mặt khác, phụ lưu phía Tây Indus nhận lượng mưa lớn vào mùa đông qua hiện tượng Western Disturbances. Sự biến đổi về tần suất, cường độ và hướng đi của các hiện tượng này đã ảnh hưởng đến lượng tuyết và mưa mùa đông, tác động không nhỏ đến nguồn nước mùa khô.

Hiện tượng băng tan nhanh gây thay đổi thành phần dòng chảy góp phần làm lệch cân bằng nước trong lưu vực. Ngoài ra, sự thay đổi của các luồng không khí cũng dẫn đến sự phân bố không đồng đều lượng mưa trên lưu vực. Sự giảm mưa rõ rệt ở các sông phía Đông đã gây ảnh hưởng tiêu cực lên quá trình nạp nước ngầm, kết hợp với khai thác nước ngầm quá mức khiến tình trạng khan hiếm nước ngày càng nghiêm trọng.

Việc các sông băng ở Himalaya Ấn Độ đang rút dần do nhiệt độ tăng cao kéo theo sự hình thành và mở rộng các hồ băng. Những hồ nước này tuy có vai trò quan trọng như nguồn nước ngọt nhưng sự gia tăng kích thước và tính bất ổn của đập tự nhiên bao quanh làm tăng nguy cơ lũ quét hồ băng (Glacial Lake Outburst Floods - GLOFs). Các sự kiện này có thể gây ra dòng chảy lớn, đe dọa nghiêm trọng các vùng hạ lưu.

Các yếu tố địa lý góp phần làm tăng nguy cơ GLOFs bao gồm sự suy giảm nhanh chóng của băng, làm nước tan tạo thành các hố trũng chứa nước, hình thành hồ băng mới hoặc làm các hồ hiện tại mở rộng nhanh. Đập hồ chủ yếu do bãi đá chưa được kết dính chặt, cùng với các khối băng chôn vùi có tính bền vững thấp dễ dẫn đến sự xói mòn và vỡ đập.

Những dãy núi trẻ có địa hình dốc đứng, đất đá không ổn định, thường xuyên xảy ra lở đất, sạt lở đá có thể tạo ra sóng lớn đập vỡ đập hồ. Hơn nữa, do khu vực Himalaya nằm trên vùng hoạt động kiến tạo mạnh do sự va chạm giữa mảng Ấn Độ và Á-Âu, các trận động đất cũng có thể làm đập hồ phá vỡ, gây ra lũ quét. Theo dữ liệu vệ tinh, nhiều hồ băng tại Himalaya, đặc biệt là vùng Đông Himalaya, đã mở rộng về kích thước trong vài thập kỷ gần đây, làm tăng nguy cơ thảm họa.

Sự phát triển các dự án thủy điện, cầu đường và cộng đồng dân cư ngày càng đông đúc tại các thung lũng hẹp làm tăng nguy cơ thiệt hại về người và tài sản khi xảy ra GLOFs.

Sự biến đổi của mẫu mưa và nguy cơ lũ quét từ hồ băng là kết quả của sự tác động phức tạp giữa biến đổi khí hậu, chuyển động dòng chảy, địa hình và sự biến đổi cảnh quan dãy núi Himalaya. Các thay đổi này thúc đẩy việc quản lý tài nguyên nước cần phải thích ứng với điều kiện khí hậu mới, tăng cường giám sát thủy văn và áp dụng các biện pháp phòng ngừa thiên tai phù hợp.

Đặc biệt đối với nguy cơ GLOFs, việc sử dụng công nghệ vệ tinh để giám sát các hồ băng, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả, xác định vùng nguy hiểm và phát triển các công trình chống chịu khí hậu là rất cần thiết. Quản lý tích hợp hệ sinh thái núi là điều kiện tiên quyết để giảm thiểu rủi ro lũ quét và bảo vệ cộng đồng sống dựa vào các nguồn nước đó.

Những chủ đề này không chỉ có ý nghĩa trong nghiên cứu khoa học mà còn là vấn đề cấp thiết trong hoạch định chính sách phát triển bền vững và đảm bảo an ninh nguồn nước, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.