Prokurator Piotr Kosmaty giải thích về vai trò quan trọng của hình phạt trong công lý hình sự

Tuần trước, tòa án Ba Lan đã tuyên án 20 năm tù giam đối với Łukasz Żak vì gây ra vụ tai nạn chết người trên tuyến đường Trasie Łazienkowskiej tại thủ đô Warsaw. Bên cạnh đó, Żak còn bị áp dụng lệnh cấm lái xe vĩnh viễn và phải bồi thường thiệt hại đáng kể cho gia đình nạn nhân. Phán quyết này khơi dậy một cuộc tranh luận sâu rộng về bản chất và vai trò của hình phạt trong hệ thống hình sự hiện đại.

Prokurator Piotr Kosmaty đã tham khảo quan điểm của giáo sư A. Grześkowiak, người cho rằng các mô hình tự do mới đã làm giảm giá trị của hình phạt như một công cụ trả thù công bằng (retrybution) trong luật hình sự. Theo đó, hình phạt ngày nay thường bị coi nhẹ chức năng trừng phạt, thay vào đó nhấn mạnh các mục tiêu phòng ngừa và cải tạo. Sự chuyển hướng này được cho là làm suy yếu cảm giác công bằng trong xã hội và khiến nhiều người tin rằng hệ thống pháp lý xử lý các tội phạm nặng quá nhẹ nhàng.

Trong nhiều thập kỷ gần đây, các quan điểm theo chủ nghĩa tự do đã đề cao chức năng phòng ngừa và cải tạo thay vì tập trung vào sự công bằng dưới góc độ trả thù công bằng dành cho hành vi phạm tội.

Retrybution, hay trả thù công bằng, là nguyên tắc cho rằng hình phạt phải là sự đền bù tương xứng với thiệt hại mà người phạm tội gây ra. Đây là quan điểm có gốc rễ sâu sắc trong triết học luật pháp, được Aristotle, Immanuel Kant và Georg Wilhelm Friedrich Hegel ủng hộ. Aristotle nhấn mạnh trách nhiệm của nhà nước trong việc áp dụng hình phạt đúng mức; Kant đặt ra nguyên tắc về tính tương xứng giữa hình phạt và hành vi phạm tội; còn Hegel xem hình phạt là sự khôi phục trật tự pháp luật bị vi phạm.

Kosmaty cho rằng nhà lập pháp và các cơ quan thực thi luật cần phải khẳng định lại vai trò của nguyên tắc này, nhằm đảm bảo sự toàn diện cho hệ thống hình phạt và khôi phục lòng tin từ phía xã hội.

Hình phạt không chỉ là công cụ xử lý tội phạm mà còn là biểu tượng của sự công bằng, giúp khắc phục thiệt hại cho nạn nhân và gia đình họ. Khi xã hội nhận thấy hệ thống pháp luật trừng phạt công bằng, họ sẽ chấp nhận và ủng hộ luật pháp; ngược lại, sự cảm nhận bất công có thể dẫn đến những hành vi tự xử như trả thù hay lincz. Đây là lý do mà hình phạt phải được áp dụng một cách có trách nhiệm và nghiêm minh, không phải vì động cơ trả thù mù quáng.

Prokurator Kosmaty trích dẫn các quan điểm của học giả luật trước đây, nhấn mạnh nguyên tắc trả thù công bằng là cơ sở bảo vệ an toàn cá nhân và xã hội, đồng thời là lời khẳng định về sự tự chịu trách nhiệm của con người đối với hành động của mình.

Về mặt triết học và pháp lý, trả thù công bằng là sự đáp ứng đúng mức cho hành vi sai trái, không phải là sự mù quáng hay thù hận cá nhân. Những hệ luận đó từng bị phê phán trong chế độ xã hội chủ nghĩa, tuy nhiên Kosmaty nhấn mạnh rằng hình phạt công bằng phải giúp giảm bớt tổn thương cho nạn nhân và khôi phục trật tự công bằng trong xã hội.

Phản ứng pháp lý mang tính trả thù công bằng được xem là một phản ứng tự nhiên và có cơ sở vững chắc trong nguyện vọng công lý của con người, góp phần duy trì sự ổn định xã hội.

Mô hình công bằng phục hồi (restorative justice) xuất hiện từ những năm 1970 tại các quốc gia như Anh, Canada và Na Uy, tập trung vào hòa giải và bồi thường cho nạn nhân. Quan điểm này không mâu thuẫn mà còn bổ sung cho nguyên tắc trả thù công bằng. Một hình phạt hợp lý phải cân bằng cả yếu tố công bằng trong việc đền bù thiệt hại và mục tiêu hòa giải xã hội.

Như vậy, việc áp dụng đồng thời nguyên tắc trả thù công bằng và công bằng phục hồi sẽ giúp hệ thống pháp luật không chỉ trừng phạt mà còn hướng tới hòa giải và bảo vệ quyền lợi của tất cả các bên liên quan.

Prokurator Piotr Kosmaty là Tiến sĩ luật, công tác tại Prokuratura Regionalna Krakowie, đồng thời là thành viên của Quỹ SPRZYMIERZENI z GROM.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.