Sự suy giảm các ngôn ngữ thế giới do chủ nghĩa thực dân và đế quốc hóa

Trái ngược với con số khoảng 7.100 ngôn ngữ hiện còn trên thế giới, dữ liệu nghiên cứu cho thấy cách đây 1.000 đến 3.000 năm, số lượng ngôn ngữ từng lên đến hàng chục nghìn. Châu Á và châu Phi hiện đứng đầu thế giới về đa dạng ngôn ngữ với lần lượt trên 2.300 và gần 2.000 tiếng bản địa, trong khi châu Âu chỉ ghi nhận từ 200 đến 300 ngôn ngữ. Tuy nhiên, sự phong phú này đã giảm mạnh do quá trình hình thành và mở rộng của các đế chế cổ đại, kéo dài cho đến thời kỳ chủ nghĩa thực dân hiện đại.

Một nhóm nghiên cứu quốc tế với các nhà khoa học từ Tây Ban Nha, Mỹ và Đức đã tái dựng lại diễn biến đa dạng ngôn ngữ toàn cầu suốt 12.000 năm qua. Sau khi thời kỳ băng hà cuối cùng kết thúc, số lượng ngôn ngữ tăng nhanh rồi giảm dần đáng kể. Trước khi nền nông nghiệp phát triển, thế giới chỉ có khoảng 4.500 đến 6.200 ngôn ngữ (ít hơn hiện nay). Từ đó, số lượng ngôn ngữ tăng lên cao nhất trong giai đoạn cách đây 1.000-3.000 năm, sau đó đi xuống trong quá trình hình thành các nhà nước và đế chế lớn.

Sau khi nông nghiệp được phát triển, dân số thế giới bùng nổ mạnh mẽ. Điều này dẫn đến các xã hội ngày càng đông người và nhiều nhóm dân cư hơn cùng chia sẻ một ngôn ngữ chung. Qua việc kết hợp dữ liệu từ 171 cộng đồng săn bắn hái lượm chưa bị tác động sâu bởi nông nghiệp với các mô hình thống kê và ước tính dân số cổ đại, các nhà nghiên cứu xác định được số lượng nhóm ngôn ngữ đa dạng trong thời kỳ Holocen đầu là khoảng 4.500 đến 6.200.

Dẫn đầu nghiên cứu, nhà khoa học Russell Gray từ Viện Max Planck cho biết, kết quả này đã bác bỏ hiểu nhầm lâu nay rằng thời kỳ trước nông nghiệp là thời kỳ đa dạng ngôn ngữ cao nhất. Thay vào đó, sự đa dạng ngôn ngữ phát triển cùng với tăng trưởng dân số trong nhiều ngàn năm, đạt điểm cực đại trong thời kỳ đế quốc mở rộng.

Claire Bowern từ Đại học Yale gọi giai đoạn từ khoảng 1.000 đến 3.000 năm trước là “thời kỳ vàng son” của các ngôn ngữ. Đây là thời kỳ thế giới có số lượng ngôn ngữ đa dạng nhất nhưng lại ít được chú ý vì hầu hết tư liệu lịch sử còn lại thuộc về các đế chế đã mở rộng và áp đặt ngôn ngữ riêng của họ lên các vùng đất chinh phục.

Từ thời điểm đó, sự đa dạng ngôn ngữ bắt đầu giảm nhanh chóng, đặc biệt trong 2.000 năm gần đây. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh, suy giảm này không chỉ bắt đầu khi các đế quốc châu Âu xâm lược trong giai đoạn chủ nghĩa thực dân cách đây khoảng 500 năm, mà đã được kích hoạt từ trước tại thời kỳ đế quốc đa quốc gia cổ xưa.

Chiếm đóng và mở rộng các đế quốc tạo điều kiện cho sự giao lưu sâu rộng giữa các nhóm dân cư trước đây bị phân tách. Ngôn ngữ của các nhóm chiếm lĩnh và cai trị được phát tán cùng với hệ thống chính trị, công nghệ, văn hóa và cả bệnh tật. Quá trình này dẫn đến việc nhiều ngôn ngữ nhỏ bên lề bị loại trừ và biến mất hoàn toàn, xóa bỏ sự đa dạng ngôn ngữ từng rất lớn trong lịch sử.

Sự mất mát này thể hiện rõ ở chỗ các ngôn ngữ hiện tồn tại là kết quả của một cổ chai lịch sử đầy chọn lọc. Ngôn ngữ của các nhóm có khả năng mở rộng và chiếm lĩnh thì được bảo lưu, trong khi các ngôn ngữ của nhóm nhỏ hơn hoặc bị đồng hóa dần mai một rồi biến mất.

Không chỉ ngôn ngữ, nhiều truyền thống văn hóa, hệ thống tín ngưỡng và tri thức cũng bị mất theo do sự biến mất của các cộng đồng nói tiếng bản địa nhỏ bé. Theo nhà nghiên cứu Damián Blasi từ Đại học Harvard, các đặc điểm ngôn ngữ phổ biến ngày nay không phải vì chúng vượt trội mà do sự tình cờ của lịch sử khi đi cùng với nhóm dân cư mở rộng.

Điều này đặt ra một thách thức lớn với giới học giả trong việc hiểu và bảo tồn các nét văn hóa đa dạng còn lại của nhân loại, bên cạnh việc ghi nhận một quá khứ giàu có ngôn ngữ đã bị bỏ quên do các biến động lịch sử sâu sắc.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.