Nguy cơ mất đi tác phẩm nghệ thuật Mackintosh tại Glasgow School of Art sau hai đợt cháy lớn

Tác phẩm kiến trúc nổi bật của Scotland, tòa nhà Mackintosh thuộc Glasgow School of Art (GSA), đã trải qua hai đợt cháy lớn trong vòng 12 năm, để lại cảnh tượng đổ nát với phần thân tòa nhà cháy đen được bọc kín trong lớp màng nhựa trắng, gợi liên tưởng đến một tác phẩm nghệ thuật được đóng gói đặc biệt. Vụ cháy đầu tiên xảy ra năm 2014 trong một buổi triển lãm của sinh viên khi một bình xịt tạo bọt gần một máy chiếu nóng làm bốc cháy khí cháy. Tuy nhiên, hệ thống ống gỗ và các khe hở trong kiến trúc của Mackintosh đã khiến lửa lan nhanh khắp nơi.

Sau vụ cháy đầu tiên, công trình được khôi phục với kinh phí 35 triệu bảng Anh, nhưng chưa kịp hoàn thành thì lại chịu thêm một đợt cháy thứ hai nghiêm trọng năm 2018, phá hủy phần lớn công trình. Hiện tại, GSA cho biết việc tái tạo lại toàn bộ hay phục hồi chính xác công trình theo nguyên bản năm 1909 là không khả thi vì chi phí lên đến 265 triệu bảng, gấp bốn lần dự toán trước đó và vượt quá năm lần doanh thu hàng năm của trường. Do đó, việc ổn định phần còn lại và tháo dỡ giàn giáo ngoài trời đang được tiến hành và lớp màng nhựa che phủ sẽ được loại bỏ để lộ các bức tường đá còn sót lại.

Mặc dù việc phục hồi toàn diện được cho là mục tiêu dài hạn, các cơ quan chuyên môn như Royal Incorporation of Architects in Scotland và Royal Institute of British Architects vẫn nhấn mạnh rằng việc phục hồi chính xác theo thiết kế ban đầu của Mackintosh nên là ưu tiên hàng đầu. Trong một tuyên bố chung, các tổ chức này kêu gọi chính phủ Scotland và Vương quốc Anh cung cấp nguồn lực cần thiết để đảm bảo công trình được khôi phục và phát triển thành một trung tâm sáng tạo mới phục vụ Glasgow, Scotland và cộng đồng quốc tế.

Paul Sweeney, nghị sĩ Scotland Đảng Lao động đại diện cho Glasgow, cũng lên tiếng thúc giục các cơ quan liên quan xem xét mô hình hợp tác đầu tư chung giữa các bên nhằm hỗ trợ dự án phục hồi. Ông cho rằng đây nên là dự án mang tầm quốc gia, nhận được sự chung tay của chính phủ Scotland và Anh. Tuy nhiên, trong bối cảnh khủng hoảng chi phí sinh hoạt và các rắc rối chính trị cùng bất ổn văn hóa hiện nay, khả năng huy động nguồn vốn lớn như vậy vẫn đang là điều khó khăn.

Kiến trúc sư và giảng viên cũ tại GSA Gordon Gibb cảnh báo rằng mất đi tòa nhà Mackintosh sẽ là thảm họa đối với di sản Scotland và Glasgow. Ông nhận định ngay cả việc xây dựng lại một phần hoặc chỉ giữ lại mặt tiền mà không nguyên bản cũng sẽ làm mất đi giá trị nguyên vẹn của công trình và khẳng định việc không tái tạo lại đúng bản thiết kế chính là tiếp tay cho sự thất bại của những người từng quản lý tạm thời công trình.

Tác phẩm của Mackintosh ban đầu được đánh giá là một tổng thể nghệ thuật hoàn chỉnh từ tay nắm cửa, nội thất đến các chi tiết kính màu và đèn, hài hòa và độc đáo. Sự phá hủy hai lần đã làm tổn thất lớn, trong khi việc phục hồi tốn kém khiến triển vọng hồi sinh tòa nhà theo hình mẫu ban đầu hiện còn rất xa vời.

Việc không thể phục hồi tòa nhà như cũ đã tạo ra các đề xuất phương án "phục chế có lựa chọn" tương tự những công trình trưng bày sự pha trộn giữa cái cũ và mới ở nhiều nơi trên thế giới. Ví dụ, bảo tàng Neues ở Berlin từng bị tàn phá trong chiến tranh gần 40 năm, sau đó được khôi phục bằng dự án sáng tạo của kiến trúc sư David Chipperfield kết hợp cùng chuyên gia bảo tồn Julian Harrap. Công trình Reichstag cũng giữ lại các ký tự graffiti của binh sĩ Nga chiến thắng qua sự tái thiết của Norman Foster sau chiến tranh.

Tuy nhiên, điểm nổi bật của tổ hợp GSA là tính đồng bộ và ý tưởng nghệ thuật tổng thể của Mackintosh, nên việc mất đi nguyên trạng được xem như một thảm họa đối với giá trị di sản. Tất cả cộng đồng nghệ thuật, kiến trúc và công chúng vẫn đang dõi theo để mong một giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn tuyệt tác này.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.