Lộ trình bí mật của uranium Congo xuất khẩu sang Trung Quốc trong suốt 20 năm

Công khai, Cộng hòa Dân chủ Congo (RDC) không nằm trong danh sách các quốc gia sản xuất uranium trên thế giới. Tuy nhiên, theo cuộc điều tra phối hợp của tổ chức báo chí điều tra Lighthouse Reports, tờ Financial Times và hai nhà nghiên cứu từ Đại học Wisconsin-Madison và Đại học Princeton, RDC đã xuất khẩu một lượng lớn uranium trong suốt 20 năm qua. Báo Le Monde chia sẻ kết quả nghiên cứu đăng tải trên tạp chí khoa học Nature Communications cho biết, từ năm 2000 đến nay, khoảng 2.000 tấn uranium đã rời đất nước này, phần lớn chuyển hướng sang Trung Quốc mà không nằm dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Tại Congo, uranium gắn liền với mỏ Shinkolobwe, thuộc tỉnh Haut-Katanga. Mỏ này được phát hiện vào những năm 1930 bởi công ty khai thác khoáng sản thuộc chế độ thuộc địa Bỉ, tên là Union Minière du Haut-Katanga, hay gọi tắt là "Shinko". Trong giai đoạn đầu của Thế chiến II, Shinkolobwe trở thành trung tâm tranh giành ảnh hưởng khốc liệt giữa Đức Quốc xã và Hoa Kỳ, nước có ý định sử dụng uranium để phát triển vũ khí hạt nhân.

Sức hấp dẫn của uranium Congo không chỉ là câu chuyện lịch sử. Nhà sử học Susan Williams từng nghiên cứu sâu rộng về nguồn tài nguyên này nhận định rằng sự quan ngại về uranium Congo vẫn còn rất lớn đến tận ngày nay. Dù vậy, việc xuất khẩu uranium từ Congo mà không bị kiểm soát tạo ra nhiều câu hỏi về an ninh khu vực và quốc tế.

Uranium từ Congo đang di chuyển qua mạng lưới phức tạp bao gồm các thợ mỏ, thương lái, giới chính trị và các trung gian khác trước khi đến tay người tiêu thụ cuối cùng là Trung Quốc. Nguồn tin cho biết lượng uranium chuyển đi có thể đủ để chế tạo 600 đầu đạn hạt nhân, làm dấy lên lo ngại về việc kiểm soát phổ biến vũ khí hạt nhân toàn cầu.

Điều đặc biệt là tất cả hoạt động này diễn ra ngoài tầm kiểm soát của IAEA. Việc thiếu minh bạch trong xuất khẩu uranium của Congo cũng phản ánh những lỗ hổng trong quản lý tài nguyên thiên nhiên và kiểm soát phóng xạ, đặt ra thách thức lớn cho cộng đồng quốc tế trong việc giám sát và ngăn chặn nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân.

Từ những từ khóa xuất hiện trong tiểu thuyết của Nobel Văn học V. S. Naipaul tới các nghiên cứu học thuật, uranium Congo vẫn là đề tài nóng bỏng với biểu tượng mỏ Shinkolobwe như một biểu tượng phức tạp về lịch sử, quyền lực và nguy cơ hạt nhân. Xuất khẩu uranium vượt tầm kiểm soát tiếp tục khiến giới chuyên gia và nhà hoạch định chính sách ngơ ngác về khả năng kiểm soát an ninh của khu vực và thế giới.

Ngoài tiềm năng quân sự, uranium còn được sử dụng trong công nghiệp năng lượng hạt nhân do đó cũng liên quan đến các hợp tác kinh tế và địa chính trị giữa các quốc gia. Việc xác định chính xác và minh bạch nguồn xuất xứ uranium Congo càng trở nên cấp thiết nhằm đảm bảo an ninh và ổn định khu vực.