Lý do khiến nghiện điện thoại và khó thoát khỏi thói quen lướt mạng xã hội

Hai cảm giác phổ biến trong cuộc sống hiện đại là cảm nhận thời gian trôi nhanh và sự khó khăn trong việc thực hiện đúng kế hoạch. Hiện tượng trì hoãn, hay còn gọi là procrastination, được định nghĩa là hành động hoãn lại các nhiệm vụ một cách có ý thức dù biết sẽ có hậu quả tiêu cực. Đáng chú ý, khi người dùng tìm kiếm niềm vui trong thời gian trì hoãn, các nhà tâm lý gọi đó là “dopamine tránh né” – cơ chế não bộ nhằm thoát khỏi những việc gây ra lo lắng hoặc khó chịu.

Sebastián Ibarzábal, chuyên gia tâm lý lâm sàng tại Argentina, giải thích rằng dopamine là chất dẫn truyền thần kinh chịu trách nhiệm điều chỉnh sự mong đợi phần thưởng và thúc đẩy hành động tìm kiếm chúng. Hiện tượng này thường xuất hiện khi ai đó phải hoàn thành báo cáo công việc nhưng thay vào đó lại dành thời gian xem video trên TikTok hoặc làm việc khác như rửa bát đĩa. Bộ não nhận thức những việc giải trí này là phần thưởng và thúc đẩy hành động lặp lại.

Chuyên gia chỉ ra rằng việc tìm kiếm kích thích tức thời sẽ bật lên mỗi khi gặp phải cảm giác khó chịu, tạo ra một sự phân tâm hiệu quả trong ngắn hạn nhưng lại khiến hành vi này được duy trì kéo dài. Mặt khác, phần thưởng nhanh chóng khiến người dùng khó tập trung vào các công việc có ý nghĩa lâu dài vì không mang lại hiệu ứng tương tự.

Victoria Almiroty, chuyên gia tâm lý học, bổ sung rằng sự trì hoãn không chỉ xuất phát từ việc tìm kiếm khoái cảm mà còn vì các nhiệm vụ thường gây ra cảm giác thất vọng, áp lực bản thân, sợ thất bại hoặc xung đột với mong muốn cá nhân. Hành vi này mang lại cảm giác dễ chịu tức thì nhưng cũng đồng thời làm tăng cảm giác tội lỗi, lo lắng và giảm tự trọng, tạo thành một vòng luẩn quẩn khó vượt qua.

Khi hành vi trì hoãn trở thành thói quen, nó không chỉ giúp tránh né những điều khó chịu mà còn ngăn cản quá trình tự nhận thức và giải quyết các trải nghiệm không thoải mái nhưng cần thiết để phát triển cá nhân, theo Sebastián Ibarzábal.

Các chuyên gia liệt kê những dấu hiệu của dopamine tránh né mạn tính gồm sự mệt mỏi không giảm dù nghỉ ngơi, bởi vì thời gian nghỉ cũng bị chiếm dụng bởi các kích thích khác. Tuy nhiên, Ibarzábal lưu ý rằng khi phát hiện các dấu hiệu này, không nên vội vàng phán xét hay chẩn đoán mà cần chú ý đến hành vi thực tế khi xuất hiện cảm giác muốn trốn tránh. Việc tự quan sát chân thực này là bước đầu tiếp xúc với thế giới nội tâm vốn bị cản trở bởi chu trình dopamine tránh né. Những cảm xúc không được xử lý sẽ biểu hiện qua các triệu chứng như căng thẳng, kích động hoặc mệt mỏi vô cớ.

Victoria Almiroty nhấn mạnh rằng các hành vi tránh né liên quan đến công nghệ có tính chất gây nghiện cao và không phải lúc nào cũng dễ kiểm soát bằng ý chí. Với những trường hợp nhẹ hoặc phát hiện sớm, các chuyên gia khuyến nghị áp dụng những chiến lược phù hợp để cải thiện. Một trong số đó là thực hành các hoạt động tương tác vật lý như xếp hình giúp hạ thấp sự lệ thuộc công nghệ và tăng sự tập trung.