Giáo sư Marek Góra phân tích lợi và hại của hỗ trợ nghệ sĩ tại Ba Lan

Theo giáo sư Marek Góra, việc hỗ trợ văn hóa và nghệ thuật là hành động tự nhiên vì đó chính là yếu tố làm nên con người. Tuy nhiên, hỗ trợ chỉ có giá trị khi được triển khai một cách hợp lý và hiệu quả. Ông cảnh báo rằng việc thảo luận về dự án giúp nghệ sĩ tham gia hệ thống bảo hiểm xã hội tại Ba Lan hiện đang diễn ra với nhiều tranh cãi và thiếu tính xây dựng, thậm chí biến thành cuộc đấu tranh mang tính chính trị hơn là thảo luận chuyên môn.

Sự phân hóa giữa những luận điểm ủng hộ dựa trên đặc thù công việc nghệ thuật và những quan điểm phản đối đánh giá thấp giá trị sáng tạo nghệ thuật không mang lại kết quả tích cực mà còn làm gia tăng sự căng thẳng trong xã hội. Ngoài ra, các thông tin truyền thông về mức lương hưu thấp của các nghệ sĩ nổi tiếng chỉ nhằm thu hút click và không phản ánh đúng nội dung dự án.

Giáo sư Marek Góra nhấn mạnh hệ thống bảo hiểm xã hội phải nhất quán và đối xử bình đẳng với tất cả mọi người. Tuy nhiên, xã hội có thể quyết định bổ sung nguồn lực nhằm hỗ trợ thêm cho một số nhóm nghệ sĩ, miễn sao các quy tắc cấp hỗ trợ phải minh bạch tuyệt đối. Việc này giúp đánh giá rõ ràng mức phí và lợi ích cũng như tác động kinh tế hiện tại và trong tương lai đối với số đông người tham gia lao động tại Ba Lan.

Ông cũng lưu ý cần đánh giá kỹ các hậu quả phụ có thể phát sinh từ sự can thiệp này để hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực đến hệ thống chung.

Dưới góc độ kỹ thuật, giáo sư cho biết dự án đề xuất không làm xáo trộn nguyên tắc vận hành của hệ thống bảo hiểm xã hội hiện hành mà chỉ thêm các quy định bổ sung dựa trên hệ thống hiện có. Điều này đáng chú ý khi còn tồn tại một số ý tưởng muốn quay lại mô hình cũ đã bị thay thế từ hơn 25 năm qua.

Tuy nhiên, điểm đáng quan tâm hơn là việc thêm một khoản chi phí đối với xã hội trong bối cảnh Ba Lan đang chịu nợ công cao. Việc chi tiêu thêm đồng nghĩa với việc tăng gánh nặng cho người lao động hiện tại. Giáo sư nhắc nhở cần có sự tiết chế trong chi tiêu để đảm bảo khả năng nguồn lực đáp ứng các nhu cầu cấp bách hơn trong tương lai.

Một vấn đề nữa được đưa ra là dự án có thể tạo ra 'tiền lệ xấu', khiến nhiều nhóm nghề khác cũng yêu cầu được ưu đãi tương tự dựa vào đặc thù công việc riêng. Chính điều này có thể dẫn đến các chính sách mang tính chi trả đặc biệt cho từng nhóm, không công bằng và khiến xã hội chung phải trả giá.

Giáo sư Marek Góra cảnh báo việc đáp ứng các yêu cầu theo đặc thù nghề nghiệp có thể khiến hệ thống bảo hiểm xã hội mất đi tính phổ quát vốn là nền tảng của nó, đồng thời tạo điều kiện cho các lợi dụng chính trị, gây tổn hại toàn bộ xã hội.

Thêm một điểm khó là việc xác định ai là nghệ sĩ và ai có quyền quyết định điều này. Mặc dù có thể thành lập các hội đồng chuyên môn để đánh giá, nhưng giáo sư bày tỏ sự nghi ngại do dự thảo luật quá phức tạp, dễ bị lợi dụng để tránh hạn chế, nhất là trong quản lý hành chính.

Ông cũng không đồng tình với cách chi phí hỗ trợ được “phân tán” trong toàn bộ quỹ quản lý của ZUS (Bảo hiểm xã hội Ba Lan). Theo ông, khoản tiền này nên được thể hiện rõ ràng trong ngân sách nhà nước, được phân bổ riêng biệt để tăng tính minh bạch và tránh việc chuyển đổi nội bộ quỹ làm mờ chất lượng quản lý tài chính.

Giáo sư Marek Góra cảnh báo dự án chưa tách rõ khoản bảo hiểm hưu trí với các phần bảo hiểm xã hội khác như bảo hiểm y tế hay nghỉ thai sản. Việc lẫn lộn này làm phức tạp hơn các chính sách tài chính và nhận thức xã hội.

Ông giải thích bảo hiểm hưu trí là việc chuyển đổi thu nhập hiện tại sang tiêu dùng trong tuổi già, được tích lũy thông qua mức đóng góp riêng biệt, trong khi các dịch vụ xã hội khác được tài trợ từ các quỹ khác nhau và có tác động ngay lập tức. Sự thiếu rõ ràng này khiến việc đánh giá chi phí và lợi ích cũng như trách nhiệm cá nhân trở nên khó khăn.

Một vấn đề quan trọng nữa là cách thức các nghệ sĩ làm hợp đồng cũng ảnh hưởng đến nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội. Ví dụ, các hợp đồng theo loại "hợp đồng tác phẩm" thường không yêu cầu đóng bảo hiểm, và người làm nghề tự do cũng có thể tự khai báo mức đóng thấp để giảm thiểu chi phí.

Dự án cho phép phần còn lại của xã hội chịu chi trả những khoản phí này, điều này có thể khuyến khích thái độ “tôi không đóng phí thì để người khác trả”. Giáo sư Marek Góra đề xuất chỉ hỗ trợ những người có đóng các khoản phí bắt buộc độc lập, tránh việc chính sách bị lợi dụng bởi những nhóm vận động chính sách mạnh hơn.

Ngoài ra, việc nguồn lực bị lấy đi để hỗ trợ trực tiếp cho người lao động có thể làm giảm các khoản tài trợ cho các tổ chức văn hóa, ảnh hưởng đến khả năng trả lương xứng đáng cho nghệ sĩ.

Giáo sư Marek Góra bày tỏ mong muốn văn hóa tại Ba Lan được hỗ trợ đầy đủ và hào phóng trong phạm vi khả năng của quốc gia. Nghệ sĩ xứng đáng nhận được sự tôn trọng và sự giúp đỡ xã hội.

Song ông cũng nhấn mạnh việc xây dựng các chính sách hỗ trợ này cần được cân nhắc chu đáo hơn nữa nhằm đảm bảo không chỉ mục tiêu ý nghĩa mà còn phù hợp về mặt cách thức thực thi, tránh các hệ quả tiêu cực cho hệ thống bảo hiểm xã hội.

Giáo sư Marek Góra hiện làm việc tại Khoa Kinh tế của Đại học Kinh tế Quốc dân Warsaw (SGH). Ông là đồng thiết kế hệ thống hưu trí Ba Lan hiện tại, bắt đầu áp dụng từ năm 1999, dựa trên nguyên tắc minh bạch trao đổi giữa các thế hệ.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.