Các nước Đông Nam Á đối mặt thách thức từ khủng hoảng nhiên liệu do xung đột Mỹ - Iran

Chính phủ các nước Đông Nam Á trong nhiều tháng qua đã nỗ lực giảm thiểu tác động từ các cú sốc năng lượng do chiến tranh tại Trung Đông gây ra. Tuy nhiên, sự leo thang xung đột mới đây giữa Mỹ và Iran đã làm lộ rõ những hạn chế trong khả năng phòng vệ của khu vực. Nhiều nền kinh tế ở đây vẫn phụ thuộc mạnh mẽ vào dầu nhập khẩu và các tuyến vận tải liên quan đến Vịnh Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng 60% lượng dầu thô chảy vào châu Á.

Tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 tổ chức ở Manila ngày 9/5, các nhà lãnh đạo ASEAN bày tỏ "lo ngại sâu sắc" trước sự gia tăng căng thẳng giữa Mỹ và Iran, kêu gọi "chấm dứt ngay lập tức mọi hành động thù địch trên tất cả các mặt trận tại Trung Đông". Đồng thời, họ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc "khôi phục việc lưu thông an toàn, không bị cản trở và liên tục của tàu thuyền và máy bay qua Eo biển Hormuz" nhằm duy trì sự ổn định thương mại khu vực.

Thỏa thuận ngừng bắn tạm thời giữa Mỹ và Iran được thiết lập vào tháng 6 năm ngoái đã chính thức chấm dứt sau những cáo buộc vi phạm lẫn nhau vào đầu tháng này. Tình trạng bất ổn đã khiến Đông Nam Á chịu thiệt hại nặng nề từ khủng hoảng năng lượng, đặc biệt khi Eo biển Hormuz bị đe dọa đóng cửa, ảnh hưởng trực tiếp đến rất nhiều nền kinh tế trong khu vực.

Ví dụ, Philippines - nước nhập khẩu hơn 95% nhiên liệu - là một trong những quốc gia bị tác động mạnh nhất. Các chuyên gia nhận định sự sụp đổ thỏa thuận ngừng bắn phơi bày những yếu điểm căn bản trong khả năng đối phó với cú sốc nhiên liệu từ bên ngoài của khu vực.

Theo Joanne Lin, chuyên gia cao cấp tại Viện ISEAS – Yusof Ishak và học giả thỉnh giảng tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế MIT, các nền kinh tế Đông Nam Á vẫn phụ thuộc nặng nề vào dầu nhập khẩu và các tuyến vận tải liên quan đến Vịnh Hormuz. Giá nhiên liệu tăng cao không chỉ tác động đến chi phí năng lượng mà còn lan tỏa đến giá phân bón, thực phẩm, vận tải và sản xuất công nghiệp. Do đó, các chính phủ cần đa dạng hóa nguồn cung, xây dựng dự trữ, hỗ trợ đúng đối tượng đồng thời đẩy nhanh phát triển năng lượng tái tạo, sinh khối và tăng cường kết nối năng lượng khu vực.

Chuyên gia Collins Chong Yew Keat của Đại học Malaya nhận định ASEAN chưa học được bài học sâu sắc về cấu trúc an ninh năng lượng khi không sở hữu hệ thống vận hành tập thể như dự trữ dầu chiến lược chung hay nền tảng mua sắm tập trung. Vì vậy, dù ASEAN có thể lên tiếng chung trong các hội nghị kêu gọi ngừng bắn và mở lại tuyến vận tải, khi nguồn cung cấp thực sự bị đe dọa, các quốc gia thành viên vẫn chủ yếu dựa vào biện pháp riêng và quan hệ song phương.

Do vậy, phản ứng trước các cú sốc nhiên liệu sẽ không đồng đều, tùy theo mức độ phụ thuộc và khả năng đáp ứng của từng nước. Chuyên gia Hunter Marston từ Viện Lowy, Sydney đánh giá các biện pháp hiện nay mang tính ngắn hạn, trong khi những nước như Indonesia có phần lạc quan thì Philippines vẫn đối mặt nhiều biến động do giá nhiên liệu cao.

Nhiều quốc gia trong ASEAN đã có những bước đi riêng nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu từ Vịnh Hormuz. Malaysia và Indonesia, hai nước xuất khẩu dầu cọ lớn, đã mở rộng sử dụng nhiên liệu sinh học từ cọ dầu nhằm giảm tiêu thụ diesel truyền thống. Singapore đẩy mạnh phát triển xe điện nhờ chính sách ưu tiên và hệ thống trạm sạc rộng khắp, trong khi Lào đặt mục tiêu tăng tỷ lệ xe điện thông qua hợp tác năng lượng sạch xuyên biên giới.

Theo Dinita Setyawati, nhà phân tích cao cấp tại tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember, Brunei và Malaysia được coi là có sức chống chịu mạnh do là nhà sản xuất và xuất khẩu nhiên liệu hydrocarbon, còn Singapore sở hữu mạng lưới thương mại và tinh chế dầu lớn giúp tăng sức thích nghi. Indonesia ở vị trí trung gian khi vừa là nước nhập khẩu dầu nhưng cũng có dự trữ than, khí đốt và ngành công nghiệp nhiên liệu sinh học lớn, tuy nhiên chi phí trợ giá có thể khá cao.

Trong khi đó, Thái Lan và Philippines vẫn còn dễ tổn thương vì phụ thuộc nhiều vào dầu nhập khẩu và sự quan trọng của nhiên liệu trong vận tải và điện năng. Các nước như Campuchia, Lào, Đông Timor và Myanmar tiêu thụ năng lượng tương đối thấp nhưng lại có hạn chế về tài chính và thu nhập hộ gia đình thấp, do đó rất khó khăn trong việc chịu đựng mức giá tăng.

Trong dài hạn, các nước ASEAN có thể mở rộng đa dạng hóa nhà cung cấp và đối tác năng lượng hơn là tái cấu trúc lại quan hệ địa chính trị quy mô lớn. Joanne Lin cho rằng khu vực có thể tăng cường hợp tác năng lượng với Nga, các nước sản xuất dầu vùng Vịnh, Mỹ, Ấn Độ, Nhật Bản và Australia tùy theo năng lực cung cấp dầu, khí tự nhiên hóa lỏng, tài chính và hỗ trợ khẩn cấp.

Theo Hunter Marston, các quốc gia trung gian trong ASEAN đang tăng cường hợp tác với nhau cũng như với các đối tác như Nhật Bản và Australia để đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Mặc dù Mỹ là nhà xuất khẩu dầu và khí lớn, Trung Quốc tiếp tục là đối tác rất quan trọng nhờ nguồn dự trữ chiến lược quy mô lớn.

Ngược lại, việc hợp tác với Nga có thể được mở rộng khi nước này tăng cường dự trữ và nâng cao khả năng chống chịu khủng hoảng năng lượng, nhưng những rủi ro về lệnh trừng phạt, bảo hiểm và thanh toán sẽ hạn chế phạm vi tăng cường quan hệ.

Tuy nhiên, theo Collins Chong, dù có đa dạng hoá, ASEAN sẽ khó có sự đoàn kết thực chất nếu không có một cơ chế chia sẻ dầu chung, dự trữ chiến lược tập thể và quy tắc phân bổ khẩn cấp chung. Nếu thiếu những điều này, an ninh năng lượng khu vực vẫn chỉ mang tính biểu tượng và tuyên ngôn hơn là hiệu quả vận hành.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.