Giải pháp giảm giá năng lượng và thúc đẩy chuyển đổi năng lượng tại EU

Reform hệ thống giao dịch quyền phát thải (EU ETS) của Liên minh châu Âu đặt ra thách thức lớn khi phải kết hợp thành công hai mục tiêu: giữ vững tính cạnh tranh của các ngành kinh tế đồng thời đẩy mạnh quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế ít phát thải carbon hơn. Việc này cần thực hiện qua các thay đổi trong ETS cùng với kế hoạch hành động điện khí hóa (Electrification Action Plan - EAP) của Ủy ban châu Âu, hai yếu tố này không thể tách rời nhau để đạt hiệu quả tổng thể.

Chính sách khí hậu và năng lượng của EU đặt nền tảng cho hành trình chuyển đổi năng lượng gắn liền với việc giảm dần sự phụ thuộc vào các nhiên liệu hóa thạch vốn không đủ để EU tự cung cấp. Tính đến năm 2025, EU vẫn dựa vào nguồn nhập khẩu khí đốt bên ngoài tới 87,6%, điều này làm tăng rủi ro từ các biến động địa chính trị và giá cả trên thị trường năng lượng toàn cầu.

Trong bối cảnh này, điện khí hóa được nhìn nhận là hướng đi then chốt của chuyển đổi năng lượng. Theo kế hoạch hành động điện khí hóa, Ủy ban châu Âu đặt mục tiêu tỉ lệ điện khí hóa đạt 46% vào năm 2040. Tuy nhiên, thực tế hơn một thập kỷ qua, tỉ lệ điện năng trong tổng tiêu thụ năng lượng của EU chỉ duy trì quanh mức 23%, trong khi Ba Lan thấp hơn nhiều, chỉ khoảng 17%. Nguyên nhân chủ yếu là giá điện tại châu Âu còn cao và chưa đủ cạnh tranh.

Chi phí mua quyền phát thải CO2 chiếm tỉ trọng đáng kể trong giá điện, đặc biệt tại Ba Lan, nơi phần chi phí này chiếm từ 40-50% hóa đơn của người tiêu dùng. Trong khi đó, mức trung bình tại EU chỉ khoảng 10% theo số liệu của Ủy ban châu Âu. Nhà máy phát điện sử dụng khí tự nhiên vẫn giữ vai trò chủ đạo trong việc duy trì ổn định hệ thống điện cùng với việc tăng cường nguồn năng lượng tái tạo. Theo Trung tâm Nghiên cứu Chung (Joint Research Centre), năm 2022 các nhà máy này chiếm 19% sản lượng điện nhưng lại quyết định giá điện đến 55% thời gian trong năm và xu hướng này dự kiến vẫn tiếp diễn đến năm 2030 dù sản lượng giảm còn 11%.

Khả năng khử carbon nhanh chóng cho các nhà máy phát điện khí là hạn chế do thị trường hydro xanh và biomethane chưa phát triển đủ mạnh theo kỳ vọng của EU. Điều này cho thấy lộ trình chuyển đổi năng lượng hoàn toàn khử carbon sẽ lâu dài và phức tạp hơn dự đoán.

Ủy ban châu Âu đã phần nào đáp ứng yêu cầu tăng khả năng tiếp cận quyền phát thải trên thị trường. Theo dự kiến hiện hành, nguồn cung quyền phát thải trên thị trường sơ cấp sẽ được duy trì đến năm 2039. Tuy nhiên, các thay đổi được đề xuất kéo dài thời gian này đến khoảng 2047 nhưng tỉ lệ giảm quyền phát thải hàng năm (LRF) từ 2031-2035 lại rất nhanh, lên đến 3,7%, có thể làm nguồn cung thiếu hụt.

Việc hạn chế nguồn cung có thể không đủ đáp ứng nhu cầu của ngành công nghiệp và điện lực, đặc biệt nếu các công nghệ dựa trên biomethane và hydro không được thương mại hóa với quy mô lớn. Vì vậy, các chuyên gia đề xuất giảm tỉ lệ LRF xuống còn 2,5% cho giai đoạn 2031-2035 và 2,8% cho 2036-2040. Hệ quả là có thêm hơn 600 triệu quyền phát thải bổ sung nhằm đảm bảo sự chuyển đổi năng lượng ổn định, đồng thời tăng nguồn lực cho Quỹ hiện đại hóa.

Một giải pháp hiệu quả để giảm giá điện là loại bỏ nghĩa vụ mua quyền phát thải đối với các nhà máy điện đỉnh, hoạt động tối đa 1.500 giờ mỗi năm, đồng thời phân bổ lượng phát thải phát sinh về cho các ngành công nghiệp. Biện pháp này có tiềm năng giảm giá điện trung bình hàng năm khoảng 10-15%, khi giá quyền phát thải (EUA) ở mức 150 euro/tấn.

Dù ít tác động tiêu cực tới mục tiêu khí hậu, bởi các nhà máy này có thể được yêu cầu đầu tư vào nguồn năng lượng tái tạo hoặc công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon, biện pháp này sẽ giúp tăng cường tính cạnh tranh của nền kinh tế Ba Lan nói riêng.

Ngoài hai đề xuất chính nêu trên, nhiều giải pháp khác cũng đang được cân nhắc nhằm tối ưu hệ thống EU ETS và đảm bảo giá năng lượng cạnh tranh. Điều này đặc biệt quan trọng đối với ngành điện lực nhằm duy trì sự phát triển bền vững của nền kinh tế châu Âu trong bối cảnh chuyển đổi năng lượng với nhiều thách thức phức tạp.

Việc các biện pháp vừa bảo vệ mục tiêu khí hậu, vừa hỗ trợ cạnh tranh kinh tế thể hiện sự cân bằng cần thiết nhằm duy trì động lực phát triển lâu dài của EU.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.