Thử nghiệm tên lửa của Trung Quốc phơi bày rạn nứt trong khối các quốc đảo Thái Bình Dương

Ngày 6/7, Trung Quốc thông báo hải quân nước này đã phóng một tên lửa chiến lược mang đầu đạn giả hướng về những vùng biển quốc tế có liên quan trong khu vực Thái Bình Dương. Bắc Kinh khẳng định đây là hoạt động huấn luyện quân sự định kỳ, tuân thủ luật pháp quốc tế và không nhằm vào bất kỳ quốc gia hay mục tiêu cụ thể nào. Tuy nhiên, mặc dù đã thông báo trước cho các quốc gia liên quan, thử nghiệm vẫn gây lo ngại cho nhiều chính phủ và đối tác trong khu vực vì thời gian báo trước ngắn ngủi.

Tên lửa này được cho là đã rơi gần vùng đặc quyền kinh tế của Tuvalu và Kiribati, cách quần đảo Solomon khoảng 1.000 km về hướng đông bắc. Khu vực Thái Bình Dương vốn rất nhạy cảm với các hoạt động thử nghiệm tên lửa do di sản hàng trăm vụ thử hạt nhân của Mỹ, Anh và Pháp trong nửa sau thế kỷ 20 gây ra ô nhiễm phóng xạ và hậu quả lâu dài cho người dân.

Mặc dù lãnh đạo của Tuvalu, Palau và quần đảo Solomon đã lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ thử nghiệm tên lửa trên, cuộc họp của Diễn đàn các đảo Thái Bình Dương (PIF) gồm 18 thành viên diễn ra tại Suva, Fiji, ngày 12/7 không thể thông qua tuyên bố chung phản đối hành động này. Các nước thành viên dự kiến xem xét lại vấn đề trong các cuộc họp ngoại trưởng tại Suva và cuộc họp lãnh đạo diễn ra tại Palau từ ngày 30/8 đến 4/9.

Giảng viên quan hệ quốc tế Bernard Singu Yegiora của Đại học Divine Word tại Papua New Guinea nhận định nhiều nước PIF duy trì quan hệ song phương mật thiết với Trung Quốc. Papua New Guinea, sau khi chỉ trích vụ thử tên lửa, đã đóng cửa Văn phòng Kinh tế và Văn hóa Đài Loan tại Port Moresby, xác nhận cam kết với nguyên tắc một Trung Quốc của Bắc Kinh. Yegiora cho rằng thời điểm của các diễn biến này có thể cho thấy ảnh hưởng từ quan hệ song phương Trung Quốc, dẫn đến khó khăn trong việc tìm tiếng nói chung của PIF vì lợi ích quốc gia khác biệt.

Trước đây, các vụ thử tên lửa của Mỹ tại khu vực cũng không có phản ứng chung của PIF, bởi lâu nay các quốc đảo Thái Bình Dương đều phản đối hoạt động thử hạt nhân, vốn đã gây thiệt hại nghiêm trọng về môi trường và sức khỏe. Từ năm 1946 đến 1996, Mỹ, Anh và Pháp đã thực hiện hơn 300 vụ thử hạt nhân ở khu vực, đặc biệt tại Polynesia thuộc Pháp và quần đảo Marshall, gây ô nhiễm phóng xạ cùng nhiều hệ quả lâu dài như gia tăng bệnh ung thư và di chứng thế hệ.

Hiệp ước Rarotonga năm 1985 được thành lập nhằm cấm thử hạt nhân, thải chất thải phóng xạ và độc hại xuống biển, đồng thời khuyến khích phi phổ biến vũ khí hạt nhân và tôn trọng vùng biển không có hạt nhân. Hiệp ước có sự tham gia của 18 quốc gia đảo Thái Bình Dương cùng năm cường quốc hạt nhân gồm Pháp, Anh, Mỹ, Trung Quốc và Nga.

Oliver Nobetau, giám đốc Chương trình các đảo Thái Bình Dương tại Viện Lowy (Sydney), cho rằng sự vắng mặt tuyên bố chung của PIF về thử nghiệm tên lửa phản ánh sự đa dạng trong khu vực. Đồng thuận hiện chỉ tồn tại ở các vấn đề như biến đổi khí hậu hay khai thác thủy sản, còn vấn đề an ninh khu vực vẫn thiếu sự đồng nhất quan điểm. Vì vậy, đề xuất thành lập hiệp ước an ninh khu vực do Solomon Islands đưa ra bị đặt nhiều nghi ngại về khả năng thành công.

Tháng trước, Thủ tướng Solomon Islands Matthew Wale, người kế nhiệm nhà lãnh đạo thân Trung Quốc Jeremiah Manele, đã đề xuất một hiệp định an ninh toàn khu vực với mô hình kiến trúc an ninh do các quốc đảo lãnh đạo, nhằm ưu tiên giải quyết các thách thức về an ninh của khu vực, đồng thời được xem là nỗ lực kiềm chế vai trò an ninh ngày càng tăng của Trung Quốc.

Nobetau cho biết sự đa dạng trong trải nghiệm về thử hạt nhân và quan hệ kinh tế phong phú với Trung Quốc ở từng quốc đảo cũng là yếu tố khiến việc tìm được tiếng nói chung trở nên khó khăn. Ví dụ, Polynesia thuộc Pháp chịu ảnh hưởng mạnh mẽ nhất từ các vụ thử và vẫn phải đối mặt với hậu quả sức khỏe kéo dài, trong khi Papua New Guinea bị ảnh hưởng không nhiều bằng.

Hideyuki Shiozawa, giám đốc bộ phận các quốc đảo tại Quỹ Hòa Bình Sasakawa, nhận định đại sứ quán Trung Quốc tại các quốc đảo đã có những giải thích chi tiết về vụ phóng tên lửa mặc dù thời gian thông báo ngắn. Ông cho biết sự kiện này không vi phạm luật pháp quốc tế vì tên lửa đã rơi trong vùng biển quốc tế và không chứa vật liệu hạt nhân, nên không vi phạm Hiệp ước Rarotonga.

Nhiều quốc đảo Thái Bình Dương chọn cách không đưa ra tuyên bố phản đối mạnh mẽ để tránh khiêu khích Trung Quốc, bất chấp lo ngại rằng họ có thể trở thành "mục tiêu trong tính toán chiến lược của Trung Quốc".

Phân tích cho rằng thử nghiệm tên lửa của Trung Quốc là cảnh báo đối với mối quan hệ an ninh ngày càng sâu sắc giữa các đảo Thái Bình Dương và các cường quốc phương Tây. Sự kiện diễn ra ngay sau khi Australia và Fiji ký kết Hiệp định An ninh Hợp tác mang tên Liên minh Đại dương Hòa bình.

Trong những năm gần đây, Trung Quốc đã tăng cường quan hệ quân sự và an ninh với các quốc đảo, bao gồm ký hiệp định an ninh với Solomon Islands, mở rộng hợp tác thực thi pháp luật với Fiji và Kiribati. Về kinh tế, Trung Quốc chủ yếu giao thương với các quốc đảo qua nguồn tài nguyên như hải sản, gỗ và khoáng sản, đồng thời đầu tư vào cơ sở hạ tầng từ cảng biển đến nhà máy thủy điện và tài trợ bằng các khoản viện trợ cùng các khoản vay ưu đãi.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.