Gardel và “Por Una Cabeza”: Huyền thoại tango, đam mê turf và dấu ấn âm nhạc vĩnh cửu

“Por una cabeza” được xem là một trong những tác phẩm cuối cùng của Carlos Gardel, huyền thoại tango nổi tiếng nhất Argentina. Theo lời kể của nhà soạn nhạc Terigo Tucci, ca khúc ra đời vào lúc 3 giờ sáng qua một khoảnh khắc bùng nổ cảm hứng. Khi Gardel đang tìm ý cho bộ phim "Tango Bar", ông gọi Tucci và trình bày ngay giai điệu "macanuda" cho bản tango mới. Dù lúc đầu Tucci không mấy ấn tượng, Gardel đã đáp lại bằng sự hài hước mỉa mai rằng ông có thể không tinh tế trong thanh nhạc như Beethoven nhưng lại là bậc thầy trong lĩnh vực "matungos" - thuật ngữ ám chỉ đua ngựa.

Gardel nổi tiếng không chỉ với những bản tango mà còn với tình yêu nồng cháy dành cho đua ngựa (turf). Di thư và thư từ gửi tới bạn bè và tay đua huyền thoại Irineo Leguisamo, người Gardel quen tại trường đua Maroñas ở Uruguay, ghi lại sự say mê này. Một trong những tài liệu quan trọng nhất là bức thư cuối cùng của Gardel gửi thư ký Delfino tháng 6 năm 1935, khuyên ông nên giảm đầu tư vào ngựa bởi "đã làm đủ cho giống ngựa."

Được ghi nhận trong tạp chí El Gráfico, Gardel đã thực hiện giấc mơ đua ngựa năm 1925 khi Francisco Maschio mua tặng ông chú ngựa Lunático với giá 5.000 peso. Lunático là ngựa alazán tỏa sáng với thành tích 10 chiến thắng, trong đó phần lớn do tay đua Leguisamo cầm cương. Thành tích của Lunático mang lại 72.450 peso tiền thưởng, là ngựa duy nhất mang lại niềm vui cho Gardel.

Gardel có mối quan hệ thân thiết với cả tay đua Leguisamo và huấn luyện viên Maschio. Theo tác giả Last Reason trong El Gráfico, sự tôn kính, quý mến đối với Leguisamo còn vượt lên cả tình bạn bình thường, thể hiện sự ngưỡng mộ và kết nối tâm hồn sâu sắc. Các địa điểm như stud của Maschio và nhà Leguisamo đều là những nơi thân thuộc mà Gardel tựa như về nhà.

Bộ sưu tập các công trình về cuộc đời Gardel ngày càng phong phú và đa dạng. Theo Osvaldo và Julián Barsky, các nhà nghiên cứu cha con, Gardel không phải là người đầu tiên hát tango nhưng chính ông đã tạo ra bước ngoặt trong phong cách thể hiện tango hát. Sự đa dạng trong nền tảng âm nhạc của ông bao gồm ảnh hưởng từ payada (hát đối đáp truyền thống), canzonettas, zarzuelas và opera đã giúp tạo nên phong cách độc đáo, giản dị mà sâu sắc, dễ đi vào lòng người.

Nhà phê bình Edmundo Eichelbaum khẳng định Gardel đã biến tango trở thành âm nhạc đô thị phổ biến, thể hiện giao thoa giữa di sản thổ dân (criollismo) và văn hóa nhập cư, kết nối nhiều tầng lớp xã hội và cảm xúc: từ tiếc nuối, khát vọng dân tộc đến sự hòa nhập và chinh phục.

Federico Monjeau nhận xét rằng giọng hát ấm áp, không khoa trương của Gardel đã mang đến một cảm giác về "quê hương" chung cho mọi người dù bao biến động thời gian. Jorge Göttlling cũng diễn giải rằng kể cả sau khi Gardel qua đời trong thảm kịch Medellín năm 1935, hình ảnh và âm nhạc của ông vẫn trở thành biểu tượng tồn tại vượt thời gian, là "đại diện tối thượng" của bản sắc thành phố Buenos Aires. Tình yêu của công chúng dành cho ông không cần sự hoàn hảo mà chính là sự cấp thiết và tập thể để giữ gìn những giá trị văn hóa cốt lõi.

Bản ghi âm “Por una cabeza” được thực hiện tại Paramount Studios, New York vào ngày 19/3/1935 nhân dịp kết thúc phim “Tango Bar” do John Reinhardt đạo diễn, với kịch bản từ Alfredo Le Pera. Bộ phim ra mắt tại New York và Buenos Aires vài tháng trước khi Gardel qua đời trong vụ tai nạn máy bay ở Medellín, Colombia. Ca khúc sau đó trở thành biểu tượng, phổ biến toàn cầu nhờ nhiều bản phối, trong đó nổi bật là phần hòa âm của John Williams mà Al Pacino đã sử dụng trong bộ phim “Perfume de Mujer”.

Gần đây, một số ý kiến cho rằng mở đầu của "Por una cabeza" có nét tương đồng với một đoạn ngắn trong "Rondó cho violin và dàn nhạc cung Đô trưởng, K.373" của Mozart, sáng tác năm 1781. Tuy nhiên, các chuyên gia âm nhạc như giáo sư Gonzalo Saldívar cho rằng đó chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên bởi ảnh hưởng giữa nhạc cổ điển và nhạc popular là điều phổ biến, và Gardel vốn cũng là một người am hiểu nhạc opera và các dòng nhạc kinh điển.

Lời của “Por Una Cabeza” như kể về mối tình mê đắm và nỗi đau chia ly, với hình ảnh so sánh đam mê và thua cuộc trong tình yêu tựa như sự may rủi của một cuộc đua ngựa. Ca từ đầy tính tượng trưng và đa nghĩa tiếp tục là cảm hứng cho người nghe trên toàn thế giới.

"Por una cabeza, todas las locuras. Su boca que besa, borra la tristeza, calma la amargura. Por una cabeza, si ella me olvida, qué importa perderme, mil veces la vida, para qué vivir."

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.