Ô nhiễm khói cháy rừng đe dọa sức khỏe, chỉ số chất lượng không khí còn nhiều hạn chế

Mùa hè năm nay tại nhiều vùng ở Mỹ trải qua không khí ô nhiễm mức đáng báo động do khói từ cháy rừng lan rộng. Các thành phố lớn ở vùng Trung Tây như Chicago, Detroit, Milwaukee và Toledo tuần trước ghi nhận mức ô nhiễm hạt bụi cực đại trong vòng hai thập niên. Hơn 100 triệu người ở ít nhất 20 bang hứng chịu không khí ngột ngạt, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe hô hấp.

Tình trạng tương tự từng xảy ra hai năm trước, cũng trong mùa cháy rừng dữ dội, và hồi năm 2021 từng xuất hiện những cột khói khổng lồ đến mức biến mặt trăng tròn ở New York City thành sắc đỏ kỳ quái. Dấu hiệu rõ ràng cho thấy khí hậu ngày càng biến động và bối cảnh cháy rừng trở nên thường xuyên hơn.

Để phản ánh mức độ ô nhiễm, Mỹ sử dụng chỉ số AQI — một thước đo tiêu chuẩn được thiết lập từ 50 năm trước nhằm giúp thống nhất cách ghi nhận và truyền tải thông tin ô nhiễm qua các dạng khí và hạt bụi như bụi mịn, ozone, sulfur dioxide, nitrogen dioxide và carbon monoxide. Chỉ số này dựa trên ngưỡng an toàn do chính phủ quy định, với mức 100 được xem là ranh giới giữa điều kiện an toàn và nguy cơ có thể gây hại sức khỏe.

Tuy nhiên, các giới hạn quy định không phản ánh hoàn toàn chính xác mối nguy cơ tới sức khỏe của người dân, gây khó khăn cho việc hiểu đúng mức độ nguy hiểm khi xem AQI để quyết định các hoạt động ngoài trời.

Một thách thức khác là việc phân bố các trạm đo ô nhiễm không đều: nhiều thành phố lớn có mạng lưới cảm biến dày đặc cho kết quả đáng tin cậy, trong khi các khu vực khác lại tùy thuộc vào dự báo ước lượng từ các trạm xa, làm giảm độ chính xác mà công chúng không được biết rõ. Hơn nữa, AQI chỉ chú trọng đến chất ô nhiễm vượt ngưỡng cao nhất mà bỏ qua các loại ô nhiễm khác có thể cùng tồn tại và ảnh hưởng sức khỏe, gây nhầm lẫn và khó hiểu.

Ví dụ, nếu nồng độ nitrogen dioxide tạo ra AQI 105 trong khi ozone là 103, chỉ số AQI báo ra sẽ là 105, còn ngày hôm sau nitrogen dioxide vẫn 105 nhưng ozone xuống 30 thì chỉ số vẫn giữ nguyên 105 mặc dù thực tế chất lượng không khí đã cải thiện với người bị hen suyễn. Điều này làm chỉ số có thể phản ánh lệch về mức độ nguy hại thực tế.

Chỉ số AQI cũng không được chuẩn hóa đồng nhất giữa các ứng dụng thời tiết và bản tin tin tức, có nơi chỉ số dựa trên trung bình ngày, nơi khác tính theo giờ để thể hiện sự biến thiên chất lượng không khí, hoặc kết hợp cả hai. Chính điều này khiến ngay cả các chuyên gia cũng khó đưa ra phân tích nhất quán, trong khi người dân nhận được các thông tin mâu thuẫn và khó hiểu.

Đặc biệt, mỗi người lại có thể phản ứng khác nhau với cùng mức độ bụi mịn hay AQI, đòi hỏi người dân cần tự hiểu và hình thành cảm nhận riêng về chỉ số để điều chỉnh hành vi, như quyết định hoãn đi ra ngoài khi AQI cao.

Trong khi hiện nay, AQI chỉ cung cấp cảnh báo tổng quát, có ý nghĩa lớn trong bối cảnh cháy rừng nghiêm trọng với sự áp đảo của bụi mịn. Nhưng tương lai, khi các dạng ô nhiễm phức tạp hơn, chỉ số này cần được cải tiến để có thể phản ánh đa dạng tình trạng ô nhiễm, đồng thời minh bạch về độ chính xác và biến động ở các khu vực khác nhau.

Cũng có ý kiến đề xuất thay vì hiện thực hóa chỉ số phức tạp, ứng dụng thời tiết có thể cung cấp các số liệu thô về nồng độ các chất ô nhiễm, giúp người dân có cơ hội học và hiểu về mức độ ô nhiễm từng ngày giống như cách mọi người đã hình thành những cảm nhận về nhiệt độ, độ ẩm hay khả năng mưa thông qua trải nghiệm hàng ngày.

Chúng ta đã quen với việc dự báo về nhiệt độ, gió, cảm giác lạnh hay độ ẩm và giờ đây là lúc xây dựng những trực giác tương tự để đối phó với khói bụi từ môi trường ngày càng biến đổi.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.