NATO âm thầm tái định hình để thích ứng với thời kỳ Trump

Trước khi khởi hành tới hội nghị NATO gần đây tại Ankara, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đăng tải trên mạng xã hội Truth Social những chỉ trích gay gắt dành cho liên minh này. Ông nhấn mạnh rằng NATO đang là gánh nặng tài chính đối với Mỹ, cáo buộc các đồng minh không đóng góp công bằng cũng như không đứng về phía nước này khi cần thiết. Trump còn gọi đường lối hỗ trợ một chiều của Mỹ là điều vô lý và đòi hỏi sự thay đổi.

Tại hội nghị, Tổng thống Mỹ tiếp tục lên án các đồng minh lớn ở châu Âu gồm Pháp, Đức, Ý và Vương quốc Anh vì thiếu ủng hộ trong vấn đề Iran. Ông cũng tái khẳng định yêu cầu Mỹ thâu tóm lãnh thổ Greenland của Đan Mạch và chỉ trích các nước đồng minh vì chi tiêu quốc phòng không đủ. Dù vậy, sau một ngày, thay đổi trong không khí khi Trump rời Ankara với những lời khen ngợi về "tình yêu" giữa các đồng minh. Điều này là kết quả của một chuỗi cuộc gặp gỡ được dàn xếp kỹ lưỡng trong đó các nhà lãnh đạo NATO lần lượt ca ngợi vai trò lãnh đạo của ông, theo kịch bản được Tổng thư ký NATO Mark Rutte chuẩn bị chu đáo.

Mark Rutte, Thủ tướng Hà Lan khi được chọn làm Tổng thư ký NATO vào tháng 10/2024, không phải là lựa chọn dễ đoán. Trước đó, Hà Lan có thành tích quốc phòng khá khiêm tốn, và có yêu cầu lựa chọn Tổng thư ký NATO đầu tiên là phụ nữ hoặc đến từ Đông Âu. Tuy nhiên, khả năng xây dựng đồng thuận và kỹ năng ngoại giao của Rutte đã giúp ông nổi bật. Trong chính trường Hà Lan, ông nổi tiếng với biệt danh "Teflon Mark" nhờ lối điều hành linh hoạt và duy trì nhiều liên minh lâu dài.

Khi Trump tái nhậm chức ba tháng sau đó, Rutte nhanh chóng áp dụng kỹ năng tâng bốc để thiết lập quan hệ tốt với tổng thống Mỹ. Mỗi cơ hội ông đều ca ngợi tầm ảnh hưởng của Trump, xem sự tăng chi quốc phòng ở châu Âu và Canada là thành công nhờ "nghìn tỷ của Trump". Rutte cũng khéo léo né tránh các câu hỏi khó liên quan tới chính sách Iran để tránh làm xấu hình ảnh Mỹ. Khi bị phóng viên Đan Mạch chất vấn về vấn đề Greenland, ông so sánh ảnh hưởng của Trump với Tổng tư lệnh tối cao đầu tiên của NATO là Dwight D. Eisenhower, người cũng từng thúc đẩy chia sẻ gánh nặng đồng minh.

Dù có lúc bị xem là xu nịnh quá mức — như khi gọi Trump là "Daddy" tại hội nghị NATO năm 2025 ở La Haye — cách hành xử của Rutte vẫn được xem là có lợi cho liên minh trong bối cảnh khó khăn. Ông không chỉ tận dụng quan hệ với Trump để làm dịu đi những phát ngôn bộc phát mà còn nỗ lực thúc đẩy các ưu tiên chung của NATO, như đối đầu với Nga, hỗ trợ Ukraine và hướng tới một châu Âu mạnh mẽ hơn trong một NATO hùng mạnh hơn.

Đại ý từ lâu đã có tiếng nói chỉ trích các đồng minh NATO không chia sẻ gánh nặng một cách công bằng, tuy nhiên Trump là người đã biến điều này thành chiến lược đối ngoại rõ nét. Đáp lại, các nước châu Âu chủ yếu tìm cách dỗ dành và tâng bốc ông để giữ mối quan hệ ổn định trong liên minh, dù đôi khi điều đó cũng không ngăn cản các lời chỉ trích nặng nề từ Trump.

Sự thành công trong việc đối phó Trump tại Ankara phần lớn được công nhận thuộc về Mark Rutte. Nhưng để duy trì sự sống còn của NATO trong thời kỳ biến động chính trị cũng là kết quả của nhiều người tiền nhiệm, như Jens Stoltenberg, người từng giữ vị trí Tổng thư ký trong nhiệm kỳ đầu của Trump với khả năng ngoại giao tương tự.

Tổng thư ký NATO luôn là một vị trí quyền lực với khả năng điều phối các nhà lãnh đạo quốc gia và chỉ huy quân sự. Tuy nhiên, họ không thể quyết định thay cho các nước thành viên, trong đó ảnh hưởng lớn nhất thuộc về Mỹ. Những chiến lược về lực lượng quân sự như dự định rút quân khỏi châu Âu đều do Nhà Trắng và Lầu Năm Góc quyết định, Tổng thư ký NATO như Rutte chỉ có thể làm nhiệm vụ "tô hồng" và duy trì tính ổn định của liên minh.

Trong những tháng gần đây, NATO đang tiến hành một quá trình chuyển đổi âm thầm, hướng đến tầm nhìn mà Mỹ mong muốn về an ninh châu Âu, gọi là "NATO 3.0". Theo Elbridge Colby, Thứ trưởng Bộ Chiến tranh Mỹ về Chính sách, các đồng minh châu Âu cần đảm nhiệm "trách nhiệm chính" trong việc phòng thủ thông thường cho lục địa này. Điều này được phản ánh qua việc châu Âu và Canada đầu tư mạnh mẽ vào quân đội đồng thời cung cấp nhiều viện trợ và vũ khí cho Ukraine, khi Mỹ ngày càng thận trọng hơn.

Sự chuyển dịch này báo hiệu một giai đoạn mới cho liên minh khi NATO ngày càng mang dáng dấp của một tổ chức châu Âu hơn. Mỹ vẫn giữ vị trí trung tâm với vai trò chủ chốt trong cấu trúc chỉ huy và là người bảo đảm cuối cùng cho an ninh liên minh thông qua khả năng răn đe hạt nhân. Song, việc từng bước tăng cường khả năng tự vệ của châu Âu trong khuôn khổ NATO cân bằng vai trò giữa các đồng minh, tiến gần hơn với ước mơ ban đầu của Mỹ về một châu Âu có thể tự bảo vệ mà không cần sự hỗ trợ trực tiếp thường xuyên từ Washington.

Sự thay đổi này không chỉ dừng ở NATO mà còn liên quan đến phát triển của Liên minh châu Âu trong lĩnh vực quốc phòng, các liên minh mang tính tạm thời và nhiều sáng kiến song phương lẫn khu vực trên toàn châu lục. NATO vẫn giữ vị trí trung tâm với vai trò là trọng tâm ổn định cho các chính sách an ninh đa tầng này, và vị trí của Tổng thư ký NATO tiếp tục đóng vai trò then chốt trong định hình tương lai của liên minh.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.