Cây bồ công anh ở Tân Cương giúp Trung Quốc giảm phụ thuộc cao su Đông Nam Á

Tại vùng đất mặn, kiềm nằm dưới chân núi Thiên Sơn thuộc khu tự trị Tân Cương Uyghur ở Trung Quốc, một loại cây dại có hoa vàng nhỏ và hạt giống bông trắng đang được nghiên cứu để khai thác cao su tự nhiên. Cây này được gọi là bồ công anh cao su (Taraxacum kok-saghyz), khi bẻ rễ sẽ tiết ra dịch sữa chứa cao su tự nhiên.

Tháng trước, các nhà nghiên cứu tại Tân Cương đã thu hoạch được 1 tấn rễ khô từ một khu thử nghiệm rộng khoảng 20 mẫu (khoảng 1,3 ha) và chiết xuất thành công 40kg cao su tự nhiên. Dù số lượng còn khiêm tốn, nhưng ý nghĩa chiến lược của thành quả này rất lớn khi Trung Quốc hiện phụ thuộc nhập khẩu phần lớn cao su tự nhiên sử dụng trong công nghiệp.

Cao su tự nhiên đóng vai trò quan trọng trong sản xuất lốp xe, cáp điện, găng tay y tế, khí cụ hàng không vũ trụ, giày dép và đồ chơi. So với cao su tổng hợp, cao su tự nhiên có độ bền, khả năng chống mài mòn và ổn định theo nhiệt độ tốt hơn.

Trung Quốc là nước tiêu thụ cao su lớn nhất thế giới với gần 7 triệu tấn năm 2025, chiếm hơn 40% tiêu thụ cao su tự nhiên toàn cầu. Tuy nhiên, sản lượng trong nước chưa đáp ứng 20% nhu cầu, dẫn đến nhập khẩu khoảng 6,5 triệu tấn, tương đương gần một nửa lượng cao su thiên nhiên nhập khẩu toàn cầu.

Phần lớn cao su tự nhiên trên thế giới được lấy từ cây cao su Brazil phát triển ở khí hậu nhiệt đới, chủ yếu tại các nước Đông Nam Á như Thái Lan, Indonesia, Việt Nam và Malaysia, chiếm 70% sản lượng toàn cầu. Ở Trung Quốc, các khu vực trồng cao su truyền thống như Hải Nam, Vân Nam và Quảng Đông gần như đã bão hòa diện tích trồng.

Việc nghiên cứu cây bồ công anh cao su bắt đầu từ hơn 70 năm trước, khi Tu Zhi, nguyên Chủ tịch Viện Khoa học Nông nghiệp Tân Cương và là thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, thử nghiệm trồng loài bản địa này từ năm 1951. Tuy nhiên, dự án bị gián đoạn do hạn chế thị trường.

Năm 2012, nhà khoa học Xu Lin thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc tái khởi động nghiên cứu, nhưng do đô thị hóa và chăn thả quá mức, môi trường sống tự nhiên giảm đáng kể, hạt giống khó kiếm và cây con thường bị động vật ăn.

Hiện nay, nhóm nghiên cứu đã xây dựng quy trình hoàn chỉnh từ đổi mới hạt giống, nhân giống, kỹ thuật canh tác, phát triển sản phẩm phụ đến chiết xuất cao su. Tháng trước, phối hợp với Đại học Hóa học Bắc Kinh và Đại học Dạy nghề Thư Hí Tử, họ thiết lập dây chuyền thử nghiệm chiết xuất cao su tại Tân Cương, đánh dấu bước tiến trong chuyển hóa cỏ thành cao su.

Theo chuyên gia nông nghiệp Zhang Yan, cây cao su truyền thống cần 6-7 năm mới đến kỳ khai thác đầu tiên, trong khi cây bồ công anh cao su có thể gieo trồng, thu hoạch và xử lý trong một năm. Việc trồng cũng có thể mật độ cao và cơ giới hóa toàn bộ quy trình.

Cây thích nghi tốt với điều kiện khí hậu khô, đất mặn kiềm và nhiệt độ lạnh của Tân Cương, chịu được nhiệt độ xuống đến âm 5 độ C khi còn non và âm 30 độ với cây trưởng thành. Nó có khả năng sinh trưởng trên đất mặn pH 8 và nồng độ muối trên 20 gam/kg, tận dụng các vùng đất bỏ hoang khó canh tác khác.

Giáo sư Zhang Jichuan thuộc Đại học Hóa học Bắc Kinh cho biết cao su chiết xuất từ rễ cây có cấu trúc phân tử và tính chất đàn hồi, bền mài mòn ngang bằng loại từ cây cao su Brazil. Hàm lượng cao su trong rễ dao động 3-12%, nhưng nhóm nghiên cứu do học giả Li Jiayang từ Viện Hàn lâm khoa học Trung Quốc dẫn đầu đã ứng dụng chỉnh sửa gen nâng lên gần 30%.

Trong năm nay, các thử nghiệm được triển khai ở nhiều khu vực tại Tân Cương như Kashgar, Altay và Zhaosu với diện tích trên 13 ha. Kế hoạch trung và dài hạn đặt mục tiêu mở rộng diện tích trồng trên 1.330 ha, tận dụng vùng đất mặn kiềm không sử dụng ở bắc Tân Cương để phát triển kinh tế.