Lịch sử cộng đồng Do Thái và nghĩa trang ở Sarajevo

Nhà văn đoạt giải Nobel văn học Ivo Andrić từng viết trong bài luận năm 1954 về nghĩa trang Do Thái ở Sarajevo rằng nghĩa trang cũng có thể chết, khi cộng đồng Do Thái một thời huy hoàng đã gần như biến mất hoàn toàn. Trước Thế chiến II, Sarajevo có khoảng 12.000 người Do Thái, chủ yếu là người Sephardic, hậu duệ những người bị đuổi khỏi Tây Ban Nha vào cuối thế kỷ 15 và tìm nơi trú ẩn ở Đế quốc Ottoman, trong đó có thành phố Sarajevo. Họ giữ ngôn ngữ Ladino (hay Judeo-Spanish) và duy trì một cộng đồng nhỏ nhưng khép kín lâu đời tại đây.

Tuy nhiên, trong giai đoạn 1941-1945, đa số người Do Thái Sarajevo đã chết trong các trại tập trung như Auschwitz, Bergen-Belsen hoặc trại Jasenovac do Croatia quản lý. Sự kiện này đã xóa bỏ phần lớn sự hiện diện của người Do Thái, khiến nghĩa trang trở thành ký ức vật chất duy nhất còn lại về họ. Từ năm 1966, nghĩa trang này không còn được dùng để chôn cất, và hiện đang xuống cấp với nhiều bia mộ bị rêu mốc, mọc cỏ dại và có nhiều lỗ đạn từ chiến tranh sau này.

Chiến tranh Bosnia và bao vây Sarajevo

Từ năm 1992 đến 1996, thành phố Sarajevo, nằm trong thung lũng, bị vây hãm trong 1.425 ngày bởi các lực lượng Serbia do tướng Ratko Mladić chỉ huy, người sau này bị Tòa án Hình sự Quốc tế xét xử và kết án tù chung thân. Trong thời gian này, pháo binh và các tay súng bắn tỉa Serbia thường bắn vào thành phố khiến dân thường thiệt mạng và phải sống trong điều kiện thiếu điện, thiếu nước.

Một trong những vị trí trọng yếu trong bao vây là nghĩa trang Do Thái trên sườn đồi, do lực lượng Serbia kiểm soát, từ đó các tay súng bắn tỉa nhằm thẳng vào thành phố. Trưởng phái bộ Liên Hiệp Quốc tại Sarajevo khi đó, tướng Michael Rose, đã xác nhận trước tòa án rằng nghĩa trang là vị trí nguy hiểm trong việc bắn phá thành phố. Nhiều nạn nhân, trong đó có bệnh nhân và nhân viên bệnh viện ở khu Marienhof, đã bị thương do các tay bắn tỉa này.

Vai trò của Aleksandar Vučić trong cuộc chiến

Aleksandar Vučić, tổng thống Serbia hiện nay, từng công khai thừa nhận trong các cuộc phỏng vấn thập niên 1990 rằng ông đã tình nguyện tham gia chiến tranh Bosnia và có giai đoạn đóng quân tại nghĩa trang Do Thái Sarajevo. Những bằng chứng về thời kỳ này của Vučić chủ yếu lưu lại dưới dạng bản in của các tạp chí như "Duga" hay "Velika Srbija", vốn có ảnh hưởng của Đảng Cực hữu Serb Radikal dưới sự lãnh đạo của Vojislav Šešelj - người cũng từng bị Tòa án Quốc tế kết án tù vì tội ác chiến tranh.

Vučić từng mô tả ông tham gia chiến đấu để "bảo vệ dân tộc Serbia" và đã ở tại nghĩa trang Do Thái thời gian ngắn trước khi chuyển đến Pale, trung tâm lực lượng Bosnian Serb trong chiến tranh. Tuy nhiên, chi tiết cụ thể về vai trò của ông trên nghĩa trang hay việc liệu ông có trực tiếp tham gia bắn phá thường dân hay không vẫn chưa được làm rõ. Cũng không có chứng cứ xác thực cho các cáo buộc Vučić dẫn dắt các tay súng nước ngoài đến bắn vào dân thường.

Quá trình chiến đấu của Vučić được báo cáo là kéo dài tổng cộng khoảng tám tháng trong chiến tranh, hai tháng trong đó ở mặt trận trực tiếp. Sau chiến tranh, ông tiếp tục hoạt động chính trị và đã trở thành tổng thư ký Đảng Radikal, một trong các đảng chính trị chủ chốt của Serbia trong giai đoạn hỗn loạn này.

Một ký ức đau thương trên nghĩa trang Do Thái và dấu ấn chiến tranh

Nghĩa trang Do Thái Sarajevo không chỉ ghi dấu sự diệt vong của cộng đồng Do Thái tại địa phương sau Thế chiến II mà còn là chứng nhân của cuộc bao vây đẫm máu ở thập niên 1990. Trên các bia mộ vẫn còn thấy dấu vết đạn pháo, và một đài tưởng niệm dành cho nạn nhân Do Thái dưới sự chiếm đóng Đức - Croatia bị phá hủy một phần do trúng đạn. Các chiến tích ác liệt này đã biến nghĩa trang thành một biểu tượng cho những tổn thất nhân đạo trong lịch sử hiện đại của Sarajevo.

Những câu chuyện, tư liệu và lời khai tại Tòa án Hình sự Quốc tế đặc biệt nhấn mạnh rằng Sarajevo trong suốt 4 năm bao vây không có chỗ nào an toàn cho dân thường, và chiến thuật của các lực lượng tiến công là nhằm vào dân thường với mục tiêu gây khủng bố, tạo áp lực cho các nhóm cư dân khác nhau.

Điều này làm rõ phần nào về bối cảnh mà Vučić từng tham chiến, khi đó đang gia nhập lực lượng cực hữu và hỗ trợ những chính sách quân sự được cho là tội ác chiến tranh nghiêm trọng.

Những lời tự thuật của Vučić cùng các chứng cứ lịch sử cho thấy mặt tối của cuộc chiến và những hệ quả lâu dài đối với Sarajevo và khu vực Balkan.

Những điều bổ ích từ bài viết

  • Nghĩa trang Do Thái ở Sarajevo là biểu tượng của cộng đồng Do Thái bị diệt vong sau Thế chiến II và chiến tranh Bosnia.
  • Cuộc bao vây Sarajevo kéo dài 1.425 ngày với hàng nghìn người thiệt mạng và sự tàn phá rộng lớn.
  • Aleksandar Vučić, tổng thống Serbia, từng là tình nguyện viên chiến tranh và có mặt tại nghĩa trang Do Thái trong các cuộc giao tranh.
  • Các lực lượng Serbia kiểm soát nghĩa trang Do Thái sử dụng làm vị trí bắn tỉa vào dân thường, gây thương vong lớn.
  • Chứng cứ lịch sử từ tòa án quốc tế cho thấy chiến tranh Bosnia có nhiều tội ác chiến tranh và khủng bố dân thường.

Đăng ký bản tin QMVN

Nhận tin tổng hợp mỗi sáng - chỉ những bài đáng đọc, không spam.