Liên minh nhóm vũ trang tái cấu trúc cuộc xung đột ở Mali và Sahel

Vụ tập kích ngày 18/7 gần thị trấn Anefis, phía bắc Mali, đã khiến ít nhất 50 binh sĩ Mali thiệt mạng khi đoàn xe của Lực lượng Vũ trang Mali (FAMa) phối hợp cùng lực lượng Africa Corps của Nga bị tấn công. Sự kiện không chỉ là một thất bại chiến trường mà còn cho thấy sự hợp tác ngày càng phối hợp giữa các nhóm vũ trang tại Mali, làm lộ rõ giới hạn trong chiến lược an ninh của chính phủ quân sự dù Nga hỗ trợ mạnh mẽ về quân sự. Quân đội Mali xác nhận cuộc tấn công và đã tiến hành các hoạt động phản công, trong khi Africa Corps công bố hình ảnh về các cuộc không kích bằng drone nhằm vào nhóm chiến binh tham gia vụ tập kích.

Đây là đòn tấn công mới nhất trong chuỗi các cuộc hành động phối hợp ở khu vực phía bắc Mali từ tháng 4, đặt ra nhiều câu hỏi về sự hợp tác gia tăng giữa các nhóm vũ trang, hiệu quả chiến lược an ninh của Bamako, vai trò của Nga trong cuộc xung đột, cùng tác động tiềm tàng đối với khu vực Sahel rộng lớn.

Vụ tập kích ngày 18/7 được nhóm Mặt trận Giải phóng Azawad (FLA), gồm các nhóm ly khai Tuareg, và Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) - chi nhánh al-Qaeda tại Sahel đồng phối hợp thực hiện. Trước đây, sự hợp tác này dường như khó xảy ra do mục tiêu chính trị khác biệt: FLA theo đuổi quyền tự trị hoặc độc lập cho miền bắc Mali, trong khi JNIM tìm cách thiết lập quyền cai trị dựa trên luật Hồi giáo.

Héni Nsaibia, nhà phân tích khu vực Tây Phi tại ACLED, nhận định sự hợp tác này dựa trên kẻ thù chung là quân đội Mali và lực lượng Nga, thay vì chung lý tưởng chính trị. Ông giải thích rằng các nhóm này cùng nhau tận dụng nguồn lực, kinh nghiệm và hiểu biết địa phương để đối phó hiệu quả hơn với đối thủ, đồng thời tồn tại quan hệ huyết thống và xem nhau như con dân đất đai, bảo vệ vùng lãnh thổ tổ tiên khỏi xâm lược.

Điều này khiến quân đội Mali gặp khó khăn trong dự đoán và đối phó các cuộc tấn công, bởi các nhóm vũ trang kết hợp sức mạnh và kinh nghiệm chiến trường trong khi vẫn duy trì mục tiêu riêng.

Chính phủ quân sự Mali đã từ bỏ Thỏa thuận Hòa bình Algiers 2015 và yêu cầu Liên Hiệp Quốc rút lực lượng MINUSMA để tăng cường hợp tác quân sự với Nga, thay đổi nền tảng quản lý quan hệ giữa Bamako với các nhóm vũ trang miền bắc. Chiến lược này buộc các nhóm từng đối đầu phải liên kết nhằm chống lại kẻ thù chung.

Từ khi Africa Corps thay thế Wagner Group, Nga đã trở thành đối tác quan trọng của quân đội Mali, cung cấp hỗ trợ chiến đấu và nâng cao năng lực trinh sát, không kích bằng drone và máy bay. Sự giúp đỡ này gia tăng khả năng ứng phó và bảo vệ các vị trí chiến lược của quân đội.

Tuy nhiên, theo Nimi Princewill, chuyên gia khu vực Sahel, việc Nga hỗ trợ không làm thay đổi cục diện tổng thể khi những cuộc tấn công quy mô lớn như tại Anefis và việc Tuareg tái chiếm Kidal cho thấy xung đột vẫn gốc rễ sâu sắc về địa lý và ý thức hệ khó giải quyết chỉ bằng quân sự.

Việc rút lực lượng MINUSMA cũng làm mất đi các hỗ trợ kỹ thuật, hậu cần và tình báo quốc tế vốn góp phần kiểm soát khu vực rộng lớn miền bắc Mali. Hệ quả là quân đội trở nên hiệu quả hơn trong chiến đấu trực tiếp nhưng vẫn thiếu khả năng kiểm soát vùng lãnh thổ lớn trước các nhóm vũ trang linh hoạt.

Kể từ khi tiếp quản quyền lực năm 2020, chính quyền quân sự Mali tập trung vào sức mạnh quân sự và cắt đứt quan hệ với các đối tác phương Tây, đồng thời tăng cường hợp tác quốc phòng với Nga. Tuy nhiên, hiệu quả chiến trường chưa được chuyển hóa thành kiểm soát an ninh bền vững.

Chuỗi tập kích liên tiếp tại Anefis và dọc các tuyến tiếp vận miền bắc cho thấy quân đội vẫn gặp khó khăn trong việc bảo vệ các tuyến đường quan trọng và ngăn chặn các nhóm vũ trang thích nghi nhanh chóng với chiến thuật mới.

Chưa kể sự liên kết ngày càng gia tăng giữa các nhóm có mục tiêu chính trị khác biệt chứng tỏ Bamako chưa đủ sức ứng phó với sự đa dạng và phức tạp của hiện trường chiến tranh.

Xung đột tại Mali không chỉ là vấn đề nội bộ mà còn ảnh hưởng đến toàn khu vực Sahel. JNIM hoạt động rộng khắp Mali, Burkina Faso và Niger, với chiến sự lan rộng trong trung tâm Sahel.

Liên minh các quốc gia Sahel (AES) được thành lập để tăng cường an ninh chung nhưng các cuộc tấn công phối hợp giữa các nhóm vũ trang đang chống lại sự hợp tác của chính phủ trong khu vực. Đồng thời, Mali rút khỏi Cộng đồng Kinh tế các quốc gia Tây Phi (ECOWAS) cũng làm suy giảm khả năng phối hợp khu vực đối phó các nguy cơ an ninh chung.

Sự hợp tác chiến thuật giữa FLA và JNIM nếu được duy trì có thể khích lệ các nhóm khác tại Sahel liên kết theo mô hình tương tự, khiến nỗ lực kiềm chế tình trạng bạo lực xuyên quốc gia ngày càng khó khăn. Một chuyên gia an ninh tại Niger cảnh báo khi Mali bị ảnh hưởng, các nước lân cận như Niger cũng không tránh khỏi nguy cơ bùng phát xung đột lan rộng hơn.

Tình hình cho thấy các nhóm vũ trang đang thích ứng trước chiến lược an ninh của Bamako, với ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới quốc gia Mali, đòi hỏi một cách tiếp cận đa phương phức tạp hơn để duy trì ổn định khu vực.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.