Dollar hóa xăng dầu và gánh nặng đối với người dân Nigeria

Nhà máy lọc dầu Dangote được kỳ vọng sẽ giúp Nigeria giảm bớt sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu và góp phần bảo vệ nguồn ngoại tệ. Tuy nhiên, chính sách định giá nhiên liệu theo đồng đô la Mỹ lại đang khiến giá nhiên liệu trở nên biến động hơn trong ngắn hạn, nhất là khi đồng naira mất giá so với USD. Công ty lý giải rằng việc này phản ánh thực tế rằng phần lớn nguyên liệu thô họ nhập khẩu vẫn được mua bằng USD. Với doanh nghiệp và người tiêu dùng, điều này đồng nghĩa giá xăng dầu có thể thay đổi bất thường theo tỷ giá hối đoái.

Chính sách mới của Dangote Refinery làm nóng lại cuộc đối đầu truyền thông năm 2024 giữa công ty và Tập đoàn dầu khí quốc gia Nigeria (NNPC). Khi đó, truyền thông nghiêng hẳn về phía Dangote do NNPC bị đánh giá là một doanh nghiệp nhà nước kém hiệu quả, thiếu uy tín với công chúng. Vấn đề thực chất xoay quanh khả năng thanh toán giữa đồng naira và USD trong thị trường dầu mỏ vẫn chủ yếu giao dịch bằng USD.

Lúc xảy ra xung đột, NNPC chỉ còn khoảng 200.000 thùng dầu thô chia sẻ để bán mỗi ngày, sau khi cam kết hàng trăm ngàn thùng để phục vụ các khoản nợ công chính phủ. Bên cạnh đó, NNPC còn phải cấp thêm 300.000 thùng phục vụ khoản vay 3 tỷ USD từ Afrexim mà chính phủ Tinubu vừa ký để bù đắp sự thiếu hụt đô la và cứu doanh thu của nhiều công ty đa quốc gia bị kẹt trong ngân hàng Nigeria.

Do sản lượng dầu chưa tăng mạnh như dự kiến, NNPC chuyển nguồn cung dầu thô đã cam kết với Dangote cho các công ty dầu quốc tế (IOC) khai thác. Các công ty này phải thiết lập hệ thống đại lý ở London với chi phí hàng chục triệu USD để mua lại dầu của khách hàng và bán cho Dangote theo giá vận chuyển, tự chịu thêm các chi phí phát sinh.

Điểm mâu thuẫn lớn nhất là Dangote muốn thanh toán cho đại lý London bằng đồng naira trong khi các bên liên quan đều giao dịch bằng USD. Đại lý đã cung cấp dầu cho Dangote trong sáu tháng mà không được thanh toán do Dangote vẫn muốn trả bằng naira. Kết quả, đại lý ngừng cung cấp dầu dẫn đến phản ứng dữ dội trên truyền thông với cáo buộc "Dangote phá hoại".

Truyền thông và công chúng phản ứng nghiêng về NNPC trong thế khó: chỉ có 200.000 thùng dầu để bán, phải tạo nguồn ngoại tệ, đồng thời hỗ trợ Dangote Refinery bằng dầu thô. Họ đã tìm phương án thay thế, nhưng không thể bắt buộc đại lý IOC chấp nhận đồng naira khi ngành dầu mỏ là lĩnh vực giao dịch bằng USD. Ngay cả NNPC cũng không nhận naira cho các giao dịch cấp phép, nên không thể ép buộc các bên khác thay đổi.

Mọi sự thật đằng sau cuộc chiến truyền thông mà công luận chưa biết giờ đây được chính Dangote Refinery công khai: Họ yêu cầu các đại lý địa phương cũng phải thanh toán bằng USD phù hợp với bản chất thị trường. Vấn đề đặt ra là ai sẽ đứng ra bảo vệ lợi ích của người dân Nigeria trước chính sách mới này, tránh những biến động giá nhiên liệu làm tổn thương họ?

Dangote Refinery từng dựa vào sự đồng thuận công chúng để biện minh cho việc thanh toán bằng naira ở giai đoạn đầu vận hành, nhấn mạnh lợi ích kinh tế trong nước. Từ lúc đó đến nay, điều kiện đã thay đổi với sự tham gia của các bên thứ ba trong cung ứng dầu thô và những khó khăn mà NNPC phải đối mặt.

Nhìn chung, nhà máy lọc dầu Dangote đã mang lại sự thúc đẩy lớn cho nền kinh tế Nigeria, đồng thời làm nổi bật những hạn chế của các doanh nghiệp nhà nước như NNPC trong việc tạo dựng giá trị kinh tế. Đầu tư 20 tỷ USD của ông Aliko Dangote đã tạo ra tác động rộng lớn rất đáng kể trong bối cảnh thiếu sót về tầm nhìn và môi trường kinh doanh tại Nigeria trong nhiều thập kỷ.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu công ty có tiếp tục xem nhẹ cộng đồng người tiêu dùng trong nước khi ban đầu từng lấy họ làm lý do để vận động thanh toán bằng naira? Liệu có thể tạo điều kiện đặc biệt cho các đại lý bán lẻ nội địa thanh toán bằng naira như Dangote đã yêu cầu trước đây? Và liệu NNPC có thể cải thiện hình ảnh không hiệu quả bằng cách tích cực thương lượng để tìm giải pháp hài hòa hơn?

Những người từng ủng hộ chiến dịch truyền thông của Dangote cần cân nhắc về những tác động thực tế khi chính sách mới được áp dụng, tránh bỏ qua mặt trái của câu chuyện mà trước kia chưa được bộc lộ đầy đủ.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.