Mỹ ký thỏa thuận hạt nhân với Saudi Arabia, thay đổi chính sách truyền thống

Chính quyền Tổng thống Donald Trump đã ký kết thỏa thuận hạt nhân với Saudi Arabia, đảo ngược quan điểm truyền thống của các chính quyền Mỹ trước đây vốn yêu cầu Saudi Arabia phải bình thường hóa quan hệ với Israel trước khi được chuyển giao công nghệ hạt nhân dân dụng. Tuy nhiên, thỏa thuận mới được ký kết mà không đòi hỏi Riyadh có bất kỳ nhượng bộ nào đối với Israel, gây tranh cãi trong giới chuyên gia và chính trị gia lo ngại về nguy cơ kích thích chạy đua vũ khí hạt nhân tại Trung Đông.

Bước đi này là biểu hiện mới nhất trong chiến lược của Tổng thống Trump về việc thay đổi cách tiếp cận truyền thống của Mỹ với Trung Đông, vốn tập trung vào sự ổn định Israel và giải pháp hai nhà nước cho cuộc xung đột Israel - Palestine. Trong nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump chú trọng hơn đến tăng cường ảnh hưởng kinh tế của Mỹ để cạnh tranh với Trung Quốc và các đối thủ khác, đồng thời giữ chặt các đồng minh trong khu vực dù có thể làm mất lòng Israel.

Chuyên gia Yusuf Can từ công ty tư vấn Amena Strategies nhận định rằng các quốc gia Trung Đông muốn phát triển cơ sở hạ tầng hạt nhân và sẽ làm điều này dù Mỹ có tham gia hay không. Thỏa thuận được cho là nhằm thể hiện mong muốn của Mỹ giữ chân các đồng minh trong khu vực và cung cấp cho họ lựa chọn hợp tác thay vì phải dựa vào Trung Quốc.

Thỏa thuận được đánh giá là phần quan trọng trong chính sách đối ngoại theo hướng giao dịch mà chính quyền Trump theo đuổi trong nhiệm kỳ thứ hai, tập trung tăng cường cạnh tranh kinh tế với Trung Quốc và Nga trên toàn cầu. Việc ký kết thỏa thuận hạt nhân với Saudi Arabia cũng là bước đi táo bạo trong bối cảnh khu vực đầy biến động và Mỹ đang đối đầu với Iran.

Đây cũng được coi là chiến thắng ngoại giao lớn cho Thái tử Mohammed bin Salman, người đã theo đuổi thỏa thuận này trong nhiều năm nhằm mở rộng quan hệ với phương Tây và đối trọng với Iran. Thái tử từng tuyên bố năm 2018 rằng nếu Iran có vũ khí hạt nhân thì Saudi Arabia cũng nên được phép phát triển tương tự.

Một số chi tiết của thỏa thuận chưa được công bố rộng rãi, nhưng nguồn tin cho biết thỏa thuận không bao gồm các biện pháp kiểm soát chặt chẽ nhằm ngăn cản Saudi Arabia phát triển chương trình hạt nhân quân sự trong tương lai. Điều này khác biệt so với thỏa thuận hợp tác hạt nhân năm 2009 giữa Mỹ và Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất, trong đó có sự giám sát nghiêm ngặt của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Thỏa thuận cũng được cho phép Saudi Arabia có thể làm giàu uranium ngay trên lãnh thổ mình, tiềm năng này khiến nhiều nhà phân tích lo ngại nếu Riyadh không lập tức chế tạo vũ khí hạt nhân thì ít nhất họ cũng có thể tạo ra lực lượng răn đe hạt nhân trong khu vực.

Chuyên gia Imran Bayoumi của Atlantic Council nhận định đây là bước đặt nền móng cho khả năng có vũ khí hạt nhân trong tương lai của Saudi Arabia, làm thay đổi cán cân an ninh trong khu vực.

Thỏa thuận sẽ giúp Saudi Arabia đa dạng hóa nguồn năng lượng, đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng bằng năng lượng hạt nhân dân dụng, đồng thời giảm bớt sự lệ thuộc vào dầu mỏ vốn dễ chịu ảnh hưởng từ biến động thị trường quốc tế và các cuộc xung đột vùng Vịnh, như tình trạng gặp khó khăn của các tàu chở dầu tại Eo biển Hormuz hiện nay.

Chuyên gia Christopher Russo thuộc công ty tư vấn Charles River Associates nhận định năng lượng hạt nhân là nguồn năng lượng độc lập, không phụ thuộc vào mạng lưới vận chuyển dầu mỏ hay ảnh hưởng từ các cuộc tấn công vào cơ sở dầu khí. Tuy nhiên, Saudi Arabia sẽ còn phải mất nhiều năm để xây dựng các nhà máy điện hạt nhân và chưa thể thu lợi kinh tế ngay lập tức từ thỏa thuận này.

Thỏa thuận không được các bên liên quan trong khu vực và quốc tế nhất trí. Israel và các nhà lập pháp Mỹ thuộc đảng Dân chủ chỉ trích rằng Saudi Arabia có thể trở thành mối đe dọa hạt nhân mới tại Trung Đông, làm gia tăng nguy cơ chạy đua vũ khí hạt nhân và làm phức tạp hơn tình hình an ninh vốn đã căng thẳng xung quanh Iran.

Hạ nghị sĩ Ro Khanna của California nhận định thỏa thuận giống như một món quà dành cho Saudi Arabia, sẽ thúc đẩy tham vọng từ Iran và làm bất ổn thêm khu vực, đồng thời là chính sách không khôn ngoan.

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright khẳng định thỏa thuận sẽ mang lại lợi ích kinh tế cho Mỹ và tăng cường an ninh quốc gia, đồng thời cam kết sẽ duy trì các tiêu chuẩn cao nhất về an toàn và không phổ biến hạt nhân. Tuy nhiên, chính quyền Mỹ cũng gây ra nghi ngờ với việc không công bố ngay lập tức các thông tin chi tiết và Tổng thống Trump cũng không tham dự lễ ký kết, thay vào đó ông tham dự lễ tưởng niệm quân nhân Mỹ thiệt mạng và tổ chức vận động tranh cử.

Mặc dù vậy, thỏa thuận cũng mở ra cơ hội cho các công ty Mỹ trong lĩnh vực công nghệ hạt nhân dân dụng phát triển tại Saudi Arabia, tạo thị trường có giá trị cho các nhà sản xuất lò phản ứng hạt nhân truyền thống như Westinghouse.

Thời điểm công bố thỏa thuận không được giải thích rõ ràng, nhưng cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran và các âm mưu nhắm vào đồng minh vùng Vịnh nhiều khả năng là yếu tố thúc đẩy việc ký kết.

Trong cuộc chiến với Iran, Saudi Arabia từng tạm thời từ chối cho phép Mỹ sử dụng không phận của nước này và thúc đẩy cả hai bên, Mỹ và Iran, giảm căng thẳng. Thỏa thuận hạt nhân xem ra nhằm củng cố quan hệ Washington - Riyadh trong bối cảnh căng thẳng leo thang ở Trung Đông.

© BBC News

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.