Tiền Nhà Nước Trung Quốc Định Hình Lại Các Dự Án Công Nghệ Cao

Trái với hình ảnh ngành công nghệ cao Trung Quốc tương tự hệ sinh thái đầu tư mạo hiểm của Thung lũng Silicon, một khảo sát chi tiết cho thấy các công ty hàng đầu như DeepSeek, Zhipu AI, Unitree Robotics và ChangXin Memory Technologies (CXMT) có nguồn vốn chủ yếu xuất phát từ nhà nước. Sự hiện diện mạnh mẽ của vốn nhà nước cho thấy bước chuyển cấu trúc trong việc tài trợ công nghệ giới hạn của Trung Quốc khi dòng vốn đầu tư mạo hiểm phương Tây và nguồn vốn tư nhân nội địa dần rút lui.

Thay vì thông qua một đơn vị duy nhất, dòng vốn công này chảy qua mạng lưới đa dạng gồm các quỹ quốc gia, các tổ chức đầu tư cấp địa phương, công ty nhà nước và quỹ tư nhân quản lý nhưng có sự giám sát chặt chẽ. Cơ chế này giúp chuyển hóa các ưu tiên chính sách từ trên xuống thành các cược trên thị trường tư nhân, với tiêu chí đánh giá lợi nhuận khác biệt so với thị trường thuần túy.

Theo dữ liệu của nhà cung cấp thông tin trong nước Zerone, năm 2023, các nhà đầu tư liên quan nhà nước chiếm hơn 90% tổng vốn cam kết trên thị trường cổ phần tư nhân Trung Quốc, tăng so với dưới 79% vào năm 2021. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã thúc giục các công ty tài chính đầu tư sớm, quy mô nhỏ, với tầm nhìn dài hạn vào công nghệ cốt lõi tại một hội nghị khoa học công nghệ quốc gia ngày 8/7 tại Bắc Kinh.

Shen Qinhua, đối tác sáng lập Puhua Capital tại Hàng Châu, cho biết điểm chuyển biến lớn xuất hiện khoảng năm 2018 khi các chủ doanh nghiệp tư nhân truyền thống ở tỉnh Chiết Giang dần rút vốn do thời gian giữ vốn dài hạn của quỹ đầu tư mạo hiểm không đáp ứng mong đợi về thanh khoản. Đồng thời, các quỹ đầu tư bằng đô la Mỹ cũng rút lui trong bối cảnh căng thẳng thương mại Mỹ-Trung leo thang. Các biện pháp hạn chế đầu tư vào công nghệ nhạy cảm từ hai phía đều làm tăng khoảng cách tài chính, trong khi nhà nước Trung Quốc tăng cường hỗ trợ ngành công nghệ chiến lược.

VC Trung Quốc sử dụng nhiều hình thức hỗ trợ vốn khác nhau ở các giai đoạn phát triển công ty. Ví dụ, CXMT - công ty bán dẫn chuẩn bị lên sàn chứng khoán Thượng Hải - nhận vốn, tín dụng và hỗ trợ dự án từ các nhà đầu tư cấp quốc gia, tỉnh, thành phố, trước khi có sự tham gia của các nhà đầu tư công nghiệp và tư nhân. Đây là biểu hiện rõ nét của "mô hình Hefei", nơi tỉnh An Huy dùng các công cụ đầu tư nhà nước để hỗ trợ ngành chiến lược, chia sẻ rủi ro ban đầu và làm nền tảng thu hút vốn thị trường.

Trong khi đó, Unitree Robotics được nhà nước đầu tư muộn hơn sau khi đã chứng minh khả năng thương mại và công nghệ, phù hợp với sự chú trọng của Bắc Kinh đối với robot. Công ty trí tuệ nhân tạo kỳ lân DeepSeek ban đầu chỉ có vốn tư nhân, sau đó mới nhận hỗ trợ từ quỹ AI quốc gia. Công ty Zhipu niêm yết tại Hong Kong có vốn hóa hơn 74 tỷ USD đã thu hút các quỹ chính quyền địa phương gần ngày IPO để giành vị trí trong lĩnh vực AI đang bùng nổ.

Một trong những công cụ chính để đưa vốn nhà nước vào thương trường là mô hình quỹ đầu tư quỹ (fund-of-funds). Ví dụ, Puhua Capital được giao quản lý các quỹ phụ do Quỹ Phát Triển Doanh Nghiệp Vừa Và Nhỏ Quốc Gia hỗ trợ, quỹ này lấy nguồn tài chính từ ngân sách trung ương và địa phương cùng các nhà đầu tư nhà nước và thể chế nhỏ hơn.

Thông thường, quỹ quốc gia cam kết ít nhất 30% tổng vốn, Puhua tiếp tục huy động thêm 30-40% từ các quỹ nhà nước cấp tỉnh, thành phố hoặc quận huyện, rồi hoàn thiện nguồn vốn còn lại và quyết định địa bàn hoạt động. Dù giữ quyền tự chủ đầu tư, Puhua phải chịu sự giám sát nghiêm ngặt, với đại diện giám sát độc lập quyền tham gia thảo luận và quyền phủ quyết dự án đầu tư. Ngoài ra, tối thiểu 70% nguồn vốn phải được đầu tư vào doanh nghiệp có doanh thu, tài sản và số lượng nhân viên hạn chế theo tiêu chuẩn “522”.

Quỹ đầu tư quỹ cho phép huy động vốn từ bên ngoài đồng thời định hướng vào các ưu tiên chính sách. Quỹ Hướng Dẫn Đầu Tư Mạo Hiểm Quốc Gia, ra mắt năm ngoái, hoạt động thượng nguồn hơn, dẫn vốn tài chính trung ương qua các quỹ địa phương vào hàng trăm quỹ phụ chuyên quản lý công nghệ giai đoạn đầu.

Các quỹ chuyên ngành như “Big Fund” tập trung vào lĩnh vực bán dẫn, đầu tư trực tiếp vốn cổ phần đồng thời hỗ trợ nhiều quỹ chuyên biệt trên toàn chuỗi cung ứng chip. Ngoài ra, còn có các kênh góp vốn hay hỗ trợ xây dựng hạ tầng của các nền tảng địa phương và doanh nghiệp nhà nước.

Vốn hướng vào ngành công nghệ trọng điểm thông qua các quỹ có vòng đời dài, thị trường niêm yết như sàn Star Market Thượng Hải hay sàn Hong Kong cho phép các công ty lên sàn sớm, mở rộng đối tượng nhà đầu tư cá nhân. Mi Lei, nhà sáng lập CAS Star, nhận định mạng lưới vốn đang dần hình thành, cung cấp nhiều dòng tiền hơn cho các công ty công nghệ cốt lõi, đặc biệt lĩnh vực quang học trong bối cảnh AI phát triển mạnh.

Tuy nhiên, mục tiêu của nhà nước và quỹ tư nhân không hoàn toàn đồng nhất. Trong khi quỹ thị trường đánh giá dựa trên lợi nhuận tài chính, chính quyền địa phương còn cân nhắc về số lượng nhà máy, việc làm và thuế thu được. Sự khác biệt này dẫn đến áp lực cạnh tranh giữa các địa phương rất quyết liệt, đôi khi gây ra đầu tư trùng lặp, cạnh tranh không lành mạnh.

Tình trạng này được thể hiện rõ qua các lĩnh vực như năng lượng mặt trời và xe điện, hai ngành từng được chính phủ ưu tiên nhưng nhiều nơi đua nhau mở rộng sản xuất gây ra dư thừa công suất và sụt giảm lợi nhuận toàn quốc.

Zhou Kaibing, Chủ tịch Hiệp hội Đầu tư Mạo hiểm Hàng Châu, đánh giá lợi thế công nghiệp lớn của Trung Quốc chưa được chuyển hóa thành lợi nhuận tương ứng. Một số doanh nghiệp không có kế hoạch mở rộng từ đầu lại mạnh dạn gia tăng năng lực nhờ được hỗ trợ chính phủ.

Trường hợp Neta, thương hiệu xe điện từng nổi tại Trung Quốc, cho thấy rủi ro từ đầu tư nhà nước phân bổ cho nhiều địa phương như Chiết Giang, Giang Tây và Quảng Tây. Các địa phương này cung cấp vốn, đất đai và hỗ trợ tài chính dù doanh nghiệp hoạt động thua lỗ sâu. Công ty phải tái cấu trúc theo sự chỉ đạo của tòa án từ năm 2025, gây rủi ro cho vốn nhà nước và tài sản cố định.

Trước những thách thức đó, Bắc Kinh đã có những động thái nhằm tránh tình trạng đầu tư nóng gây lãng phí và cạnh tranh không kiểm soát. Tại hội nghị công nghệ quốc gia ngày 8/7, Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh các địa phương phải điều chỉnh chính sách phù hợp với điều kiện thực tế, tránh chạy theo các ngành nóng và các kiểu cạnh tranh độc hại.

Từ năm 2024, chính phủ Trung Quốc ban hành 17 hướng dẫn thúc đẩy vốn đầu tư mạo hiểm chất lượng cao, khuyến khích vốn đầu tư 'kiên nhẫn' với tầm nhìn dài hạn, đánh giá thành công dựa trên vòng đời quỹ thay vì từng thương vụ riêng lẻ, bảo vệ nhà quản lý trước rủi ro thất bại chân chính và mở rộng lựa chọn thoái vốn ngoài IPO.

Đến năm 2025, các quy định tập trung vào quản lý quỹ do nhà nước kiểm soát, hạn chế vốn trùng lắp, tăng yêu cầu chuyên nghiệp và chấp nhận các khoản lỗ đầu tư có căn cứ thẩm định. Năm 2024 cũng chứng kiến quy định chặt hơn về phê duyệt đầu tư các dự án tài sản cố định, cho phép ngăn chặn mở rộng năng lực sản xuất tràn lan và áp dụng trách nhiệm trọn đời cho cán bộ lãnh đạo có quyết định sai phạm.

Mi Lei, nhà sáng lập CAS Star, nhận định bản chất của đầu tư mạo hiểm là chấp nhận rủi ro và thất bại; chỉ cần một doanh nghiệp thành công có thể mang lại lợi nhuận lớn vượt trội.

Như vậy, cách Trung Quốc huy động và phân bổ vốn công nghệ sẽ là thử thách lớn để xác định liệu mô hình đầu tư này có giúp nước này trở thành cường quốc công nghệ tự chủ hay không, hay sẽ dẫn đến gánh nặng kinh tế do đầu tư quá mức và thiếu hiệu quả.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.