Cải tổ Luật Tự do Thông tin ở Đức gây tranh cãi với yêu cầu chứng minh mục đích truy cập

Luật Tự do Thông tin (Informationsfreiheitsgesetz - IFG) của Đức, có hiệu lực từ năm 2006, cho phép công dân yêu cầu tiếp cận các tài liệu, hợp đồng, báo cáo và email từ các bộ và cơ quan nhà nước. Theo số liệu từ cổng thông tin FragDenStaat, hơn 300.000 yêu cầu IFG đã được gửi kể từ khi luật có hiệu lực, với gần 19.000 yêu cầu trong năm ngoái từ công dân, báo chí và các tổ chức xã hội dân sự như NGO và hiệp hội.

Hiện nay, những người gửi yêu cầu IFG không cần phải giải thích lý do muốn lấy thông tin, điều này tạo điều kiện tiếp cận rất rộng rãi với các dữ liệu hành chính công.

Liên minh cầm quyền của Đức (CDU/CSU và SPD) đưa ra ba điểm đổi mới trọng tâm cho IFG. Đầu tiên, người yêu cầu phải chứng minh "lợi ích hợp pháp" khi muốn nhận thông tin, có nghĩa là họ phải trình bày lý do sử dụng thông tin đó. Đối với giới báo chí, điều này có thể đồng nghĩa với việc họ phải công khai mục đích nghiên cứu, điều mà trước đây không bắt buộc.

Thứ hai, đối tượng được phép yêu cầu thông tin có thể sẽ bị giới hạn ở "cá nhân tự nhiên" và chỉ áp dụng cho công dân Đức hoặc công dân các nước Liên minh châu Âu đang sinh sống tại Đức. Các tổ chức như FragDenStaat, vốn thường gửi các yêu cầu theo IFG trong tên tổ chức, sẽ không còn được làm điều đó mà phải nhờ đến một cá nhân đứng đơn thay mặt.

Cuối cùng, chính phủ dự kiến sẽ tăng mức phí xử lý các yêu cầu IFG theo nguyên tắc bù đắp chi phí, nghĩa là những yêu cầu yêu cầu công sức công chức lớn sẽ bị tính phí cao hơn. Điều này có thể khiến các yêu cầu nhằm phát hiện sai phạm chính trị trở nên đắt đỏ hơn nhiều, theo Matthias Bäcker, giáo sư luật thông tin tại Đại học Johannes-Gutenberg Mainz.

Nhiều chính trị gia đối lập, các tổ chức NGO và hiệp hội báo chí bày tỏ phản đối gay gắt các đề xuất trên. Marcel Emmerich, phát ngôn viên nội vụ của Liên minh 90/Đảng Xanh tại Quốc hội, cảnh báo những hạn chế này sẽ làm suy yếu Nhà nước pháp quyền và công cuộc chống tin giả, đồng thời tạo điều kiện cho những người gieo rắc mất niềm tin lợi dụng.

Một liên minh gồm 122 tổ chức xã hội dân sự như Greenpeace, Abgeordnetenwatch và FragDenStaat đã ký một thư ngỏ kêu gọi chính phủ và các nghị sĩ ngăn chặn thay đổi luật IFG. Hiệp hội Nhà báo Đức (DJV) cũng phản đối, cho rằng những thay đổi sẽ đồng nghĩa với việc "hủy bỏ quyền tự do thông tin".

Bà Louisa Specht-Riemenschneider, Ủy viên Bảo vệ Dữ liệu và Tự do Thông tin Liên bang, đánh giá các biện pháp đề xuất gần với việc "chấm dứt" quyền tiếp cận thông tin công khai vô điều kiện, đi ngược lại tinh thần của luật, theo phỏng vấn với Redaktionsnetzwerk Deutschland.

Chính phủ Đức cho biết việc sửa đổi là cần thiết trong bối cảnh các nguy cơ đe dọa an ninh từ bên trong lẫn bên ngoài ngày càng phức tạp. Bộ trưởng Tư pháp Stefanie Hubig khẳng định rằng vẫn đảm bảo minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính phủ.

Phó Thủ tướng Lars Klingbeil cho biết mục tiêu không phải là hủy bỏ luật IFG hay làm suy yếu quyền truy cập thông tin, mà là điều chỉnh để phù hợp với tình hình an ninh hiện nay. Người phát ngôn chính phủ Stefan Kornelius nói đây là "điều chỉnh cần thiết" để bảo vệ hạ tầng quan trọng, chống gián điệp và khủng bố.

Tuy nhiên, bà Louisa Specht-Riemenschneider và các chuyên gia luật - trong đó có Matthias Bäcker - cho rằng luật hiện hành đã có điều khoản bảo vệ an ninh, đủ để xử lý các trường hợp đặc biệt mà không cần sửa đổi toàn diện. Phát ngôn viên BfDI, Karsten Füllhaase, cũng nói lý do an ninh không thuyết phục hoàn toàn.

Đại diện CDU/CSU, Phó Chủ tịch nhóm nghị sĩ Günter Krings, giải thích nhu cầu cải tổ còn do lượng công việc xử lý yêu cầu IFG ngày càng tăng cao, khiến nhân viên trong các bộ phải dành nhiều thời gian trả lời hơn so với công việc chuyên môn. Số liệu từ Bộ Nội vụ cho thấy năm 2006 chỉ có khoảng 2.300 yêu cầu, năm nay đã tăng gần 19.000 yêu cầu.

Bộ Tài chính không cung cấp số liệu về thời gian xử lý thực tế. Các đề xuất tăng phí cũng được Krings bảo vệ, cho rằng việc các tổ chức NGO hoặc truyền thông miễn phí tiếp cận tài liệu gây ra bất công trong khi nhà nước phải tốn công sức.

Tuy nhiên, trong SPD có nhiều nghị sĩ phản đối những thay đổi này, họ cảnh báo không được phép giảm quyền truy cập thông tin của công dân, báo chí và xã hội dân sự. Johannes Schätzl, báo cáo viên SPD trong Ủy ban Nội vụ, nhận định kế hoạch này gần như tương đương với việc hủy bỏ IFG theo kiểu “mặc định”.

Việc tranh luận về sửa đổi IFG vẫn tiếp tục nóng bỏng, phản ánh mâu thuẫn giữa nhu cầu bảo mật và quyền truy cập thông tin trong xã hội dân chủ hiện đại của Đức.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.