Văn hóa Nam giới thống trị và vị thế thấp của phụ nữ tại Nhật Bản qua lăng kính xã hội hiện đại

Vào ngày 1 tháng 5 năm 2019, Nhật Bản chứng kiến sự chuyển giao thiên hoàng đầu tiên sau 30 năm khi Naruhito lên ngôi, mở ra thời đại Reiwa, được kỳ vọng sẽ mang đến sự đổi mới cho đất nước. Tuy nhiên, trong lễ đăng quang lại phản ánh những giới hạn trong xã hội và luật tục Nhật Bản khi người kế vị chỉ là nam giới. Dù Naruhito có một cô con gái duy nhất là công chúa Aiko được đông đảo dân chúng yêu mến và các cuộc thăm dò ý kiến luôn ủng hộ quyền kế vị cho phụ nữ, Hiến pháp hoàng tộc Nhật vẫn chỉ cho phép quyền kế vị thuộc về nam giới. Vì thế, em trai ông, Thái tử Fumihito, và cháu trai ông được ưu tiên kế vị hơn cô công chúa.

Sự bảo thủ của chính phủ, đặc biệt là phe bảo thủ trong Đảng Dân chủ Tự do (LDP), khiến việc thay đổi luật kế vị cũng như tạo điều kiện cho nữ hoàng chưa thể xảy ra, dù có nhiều tranh luận và áp lực từ công luận. Gần đây, Quốc hội Nhật đã thông qua một dự luật cho phép trở lại những người dòng dõi nam trong hoàng tộc gây nhiều tranh cãi.

Chênh lệch giới tính không chỉ thể hiện qua luật lệ hoàng gia mà còn sâu sắc trong đời sống hàng ngày. Nhật Bản dù là cường quốc kinh tế, nằm trong nhóm G7, nhưng theo Báo cáo Khoảng cách Giới Toàn cầu 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), quốc gia này xếp hạng 118 trong số 148 quốc gia về bình đẳng giới, thấp nhất trong nhóm G7. Dù các chỉ số về giáo dục và chăm sóc sức khỏe phụ nữ khá cao, nhưng sự tham gia của phụ nữ trong chính trị và các vị trí quản lý kinh doanh vẫn rất hạn chế.

Một ví dụ cụ thể về sự chi phối của văn hóa nam quyền xuất hiện trong các phòng xông hơi và nhà tắm công cộng ở Nhật. Một phóng viên nước ngoài sống tại Tokyo đã chia sẻ trải nghiệm không thoải mái khi thường xuyên gặp phải việc các nữ nhân viên vệ sinh bước vào phòng tắm nam trong lúc ông đang còn khỏa thân. Văn hóa ứng xử khiến cả hai bên đều xem như người kia không tồn tại, tạo nên tình huống giằng co ngầm rất khó xử. Điều này phản ánh rõ sự phân chia giới tính trong các không gian công cộng, gây khó chịu cho người nước ngoài và là biểu hiện của sự không bình đẳng trong giao tiếp giữa các giới.

Tại Nhật Bản, hôn nhân được luật định phải chung họ, với 95% các cặp đôi chọn lấy họ chồng. Phụ nữ sau khi cưới phải thay đổi tất cả các giấy tờ cá nhân, từ giấy phép lái xe, hộ chiếu đến hồ sơ làm việc và các bằng cấp chuyên môn. Việc thay đổi tên họ làm ảnh hưởng đến sự nghiệp nhất là đối với người hoạt động trong ngành nghiên cứu hoặc chuyên môn cao. Dù có sự ủng hộ mạnh mẽ từ công chúng, đặc biệt là các nhóm nữ trẻ, cho phép lựa chọn họ riêng (chính sách “chọn họ riêng”), chính trị Nhật, đặc biệt là Đảng LDP, vẫn lưỡng lự và giữ quan điểm truyền thống, một phần do nguyên nhân xã hội và văn hóa sâu sắc về gia đình và truyền thống.

Các vấn đề về phân biệt giới còn được thể hiện rõ trong scandal gian lận điểm thi tại Trường Y tế Tokyo. Báo Yomiuri từng đưa tin từ 2011 đến 2018, điểm thi của các nữ ứng viên được hạ nhằm giới hạn số lượng nữ sinh viên để phòng chống khả năng họ sẽ bỏ việc sau khi kết hôn hoặc sinh con, gây ảnh hưởng đến nguồn nhân lực bệnh viện. Điều này thể hiện sự định kiến sâu sắc trong hệ thống giáo dục đối với vai trò của phụ nữ trong công việc, xem họ là người sẽ từ bỏ sự nghiệp vì việc gia đình. Mặc dù trường đã xin lỗi, bồi thường cho những nữ thí sinh bị thiệt thòi, nhưng hình phạt không nặng nề khiến giới chuyên môn và xã hội phản ứng khác nhau so với các quốc gia như Hàn Quốc.

Phong trào KuToo xuất hiện năm 2019 nhằm phản đối việc bắt buộc nữ nhân viên đeo giày cao gót trong công sở, cũng đã tạo ra tiếng vang đáng kể. Mặc dù một số quy định về trang phục công sở được nới lỏng, văn hóa yêu cầu phụ nữ phải giữ hình ảnh "đẹp, duyên dáng" vẫn phổ biến trong nhiều ngành nghề. Phong trào này chứng minh dù có những tiến bộ nhất định, nhưng sự thay đổi văn hóa và định kiến giới ở Nhật vẫn còn rất chậm chạp.

Những vấn đề trên tổng hợp lại cho thấy, dù được biết đến như một quốc gia hiện đại và giàu có, Nhật Bản vẫn tồn tại nhiều định kiến và rào cản với phụ nữ về bình đẳng giới. Những tranh luận xung quanh quyền kế vị thiên hoàng, các chính sách luật pháp và thực tiễn xã hội đều phản ánh bức tranh tổng thể về sự bất bình đẳng này. Nếu không có sự chuyển đổi căn bản trong nhận thức và chính sách, việc chấp nhận phụ nữ làm thiên hoàng có thể vẫn chỉ là ước mơ xa vời ở Nhật trong tương lai gần.