Khoa học AI và những ý tưởng phân phối lại tài sản mới gây tranh cãi

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đã làm dấy lên những tưởng tượng về một thế giới trong đó “công việc trở nên tùy chọn” nhờ sự bùng nổ năng suất và nguồn cung ứng dư thừa, như nhận định của tỷ phú Elon Musk. Dario Amodei, Giám đốc hãng công nghệ Anthropic, cảnh báo rằng nếu một số ít cá nhân thu về hàng nghìn tỷ đô la trong khi chính phủ chỉ phân phát tiền cho đại đa số dân cư thì viễn cảnh này sẽ trở nên phản địa đàng. Chủ tịch tập đoàn Blackrock, Larry Fink, cũng lưu ý rằng tài sản khổng lồ tích lũy qua các thế hệ đang chủ yếu thuộc về những người giàu có và AI có thể làm tình trạng này nghiêm trọng hơn.

Tuy nhiên, chuyên gia lịch sử kinh tế kiêm giáo sư tại Đại học Oxford Carl Benedikt Frey nhấn mạnh hiện chưa thấy ảnh hưởng rõ rệt của AI lên thị trường lao động và việc lập tức áp dụng các chính sách tái phân phối mới dường như là sớm. Ông cho rằng hệ thống phúc lợi hiện tại vẫn còn phù hợp với bối cảnh hiện nay nhưng thảo luận về tương lai không bao giờ là thừa.

Một số chuyên gia, như kinh tế gia Philip Trammell của Đại học Stanford, dự đoán rằng nếu AI có thể thay thế hoàn toàn lao động con người, thì hiện tượng giàu nghèo ngày càng cách biệt sẽ trở thành hiện thực. Tuy nhiên, đó là điều kiện mang tính quyết định và không đơn giản để đạt được.

Hiện không ít công ty AI đang cạnh tranh khốc liệt và nhiều dự án còn thua lỗ, khiến giới đầu tư nghi ngại về khả năng sinh lời lớn trong dài hạn. Giá trị gia tăng do AI tạo ra chưa rõ ràng phân bổ ở đâu: có thể là ở các doanh nghiệp phát triển AI, hay ở những đơn vị áp dụng nó, hoặc thậm chí là các nhà cung cấp dịch vụ, như công ty xây dựng trung tâm dữ liệu, nhà cung cấp điện hay các hãng sản xuất chip.

Ví dụ tại Hàn Quốc, các công ty sản xuất chip đã hưởng lợi lớn từ nhu cầu AI, đồng thời nhân viên cũng yêu cầu và được trả thưởng cao hơn, phản ánh sự phân phối lợi ích không chỉ dồn cho cổ đông. Chính phủ Hàn Quốc cũng đang cân nhắc sử dụng nguồn thu từ thuế gia tăng để tài trợ các chương trình xã hội đặc biệt.

Kinh tế gia William Baumol từng chỉ ra rằng dù năng suất trong các ngành dịch vụ như y tế và giáo dục không tăng mạnh, thì tiền lương trong các lĩnh vực này vẫn tăng do tác động lan tỏa của tiến bộ công nghệ và sự giàu có chung của nền kinh tế. Điều này cho thấy những người làm việc trong dịch vụ không nhất thiết bị bỏ lại phía sau chỉ vì AI cải thiện năng suất tại các ngành khác.

Monika Schnitzer, Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế Đức, cho rằng yếu tố quan trọng là đảm bảo AI được sử dụng rộng rãi thay vì bị độc quyền. Bà nhấn mạnh vai trò của chính sách cạnh tranh chặt chẽ hơn là các đề xuất đánh thuế hay tái phân phối tài chính mới.

Tại Hàn Quốc, dù người lao động được hưởng lợi từ mức lương và thưởng cao hơn nhờ AI, một số ý kiến cho rằng nếu cổ tức vẫn nằm trong tay cổ đông qua hình thức đầu tư chứng khoán thì sự phân phối tài sản có thể công bằng hơn. Việc áp dụng “lương hưu theo cổ phiếu” được coi là một cách chuẩn bị phù hợp cho tương lai AI tại Đức.

Ý tưởng này nhằm đánh thuế trực tiếp việc sử dụng AI, từ linh kiện chip đến dịch vụ do các công ty AI cung cấp. Thuế AI nằm trong phạm trù tương tự với thuế robot hay thuế kỹ thuật số và từng được thảo luận tại Đức, đặc biệt từ các chính trị gia phe trái của SPD và đại diện đảng Xanh, Andreas Audretsch.

Thuế AI có thể giúp nhà nước tăng nguồn thu, tuy nhiên lại vấp phải những rào cản như làm phức tạp thêm tranh chấp thương mại quốc tế đặc biệt với Mỹ, cũng như nguy cơ tăng chi phí sản xuất và giá cả hàng hóa, qua đó tác động tiêu cực đến người tiêu dùng và doanh nghiệp trong nước. Hơn nữa, biện pháp này có thể làm chậm quá trình sử dụng hiệu quả AI, khiến châu Âu tụt hậu trong việc tận dụng công nghệ số so với các vùng khác.

Đây là ý tưởng mà nhà nước cung cấp khoản tiền cố định hàng tháng cho mọi công dân mà không kèm điều kiện nào. Mô hình đã thu hút sự quan tâm của nhiều người trong giới công nghệ AI, trong đó Elon Musk đề xuất một khoản “thu nhập cao vô điều kiện” làm cần thiết.

Mặc dù thu nhập cơ bản giúp giảm thiểu thủ tục phức tạp và đảm bảo cuộc sống cho người thất nghiệp trong một thế giới tự động hóa cao, chi phí thực hiện được ước tính lên tới 900 tỷ euro mỗi năm ở Đức, một mức rất lớn cần có nguồn thu khổng lồ. Ngoài ra, nó cũng có thể làm giảm động lực làm việc cho những người vẫn có khả năng và nhu cầu lao động. Một số thí nghiệm cho thấy người nhận thu nhập cơ bản có xu hướng làm việc ít hơn.

Thay vì tiền mặt, đề xuất này chuyển thành vốn cổ phần doanh nghiệp AI do chính phủ nắm giữ và phân phối cổ tức cho người dân. Sam Altman, CEO của OpenAI, và chính trị gia Bernie Sanders từ Mỹ đều ủng hộ ý tưởng này, dù họ có quan điểm chính trị khác nhau về mức độ sở hữu Nhà nước đối với doanh nghiệp AI.

Mô hình này cho phép nhiều người tham gia hưởng lợi từ thành công của ngành AI, tương tự như quỹ dầu mỏ quốc gia của Na Uy. Tuy nhiên, việc lựa chọn và kiểm soát cổ phần trong các doanh nghiệp AI là thách thức lớn, cùng với nguy cơ Nhà nước có thể ảnh hưởng hoặc hạn chế quản lý doanh nghiệp tùy theo mức độ sở hữu, gây những tranh cãi không nhỏ.

Do vậy các đề xuất tái phân phối từ AI đang mở ra một cuộc tranh luận sâu rộng về cách thức sử dụng hiệu quả và công bằng nguồn lực mới mà công nghệ này mang lại, đặt ra thách thức lớn cho chính sách kinh tế và xã hội trong tương lai gần.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.