Cerdà và Gaudí: Sự hòa quyện giữa lý trí và sáng tạo trong kiến tạo Barcelona hiện đại

Ildefons Cerdà, ban đầu bị nhiều tranh cãi và thậm chí gây khó chịu với một số nhóm, ngày nay đã được công nhận rộng rãi như người cha đẻ của quy hoạch đô thị hiện đại. Năm nay, đánh dấu 150 năm ngày mất của ông, trùng với kỷ niệm 100 năm ngày mất Antoni Gaudí – người kiến trúc sư đại tài cũng từng bị hiểu lầm suốt thời gian dài. Sự trùng hợp này làm nổi bật sự chuyển mình trong cách nhìn nhận của thành phố Barcelona về hai nhân vật này. Không còn phải chọn lựa giữa lý trí của kỹ sư và sáng tạo của kiến trúc sư, Barcelona nay thừa nhận sự hòa hợp giữa hai yếu tố là chìa khóa tạo nên sự hùng vĩ của mình.

Trước đây, Oriol Bohigas đã khởi xướng việc đánh giá lại công lao của Cerdà từ cuối những năm 1950. Tiếp đó, Fabián Estapé đã tái bản "Teoría general de la urbanización" của Cerdà, đồng thời di chuyển hài cốt ông tới nghĩa trang Montjuïc. Nhiều cơ quan đã tổ chức triển lãm và nghiên cứu về tác phẩm của ông, trong đó có một chuyên đề trên Revista de Obras Públicas do Pere Calvet, Pere Macias và Francesc Magrinyà phối hợp thực hiện, tập trung khẳng định vai trò nền tảng của kỹ thuật trong việc xây dựng đô thị đương đại.

Cerdà không chỉ là kỹ sư và nhà đo đạc mà còn là một nhà chính trị thực dụng với tư tưởng thời khai sáng. Ông thuộc thế hệ cùng thời với Laureà Figuerola, Pascual Madoz và Víctor Balaguer - những người tin rằng Tây Ban Nha phải phá bỏ các bức tường thành, rời bỏ bóng tối của thời trung cổ để hội nhập cùng hiện đại.

Tư tưởng hiện đại mà Cerdà theo đuổi dựa trên ba trụ cột chính: kết nối thị trường nội địa thông qua phát triển hạ tầng và đô thị; xây dựng nhà nước pháp quyền dựa trên sự bình đẳng pháp lý của công dân; và niềm tin vững chắc vào tiến bộ nhờ lý trí, khoa học và công nghệ. Kế hoạch mở rộng Eixample mà ông thiết kế phản ánh những giá trị này qua cách bố trí các khối nhà góc vát, chú trọng vệ sinh, thông gió, ánh sáng, không gian xanh và điều kiện sống.

Ông không chỉ vẽ đường phố mà còn hình dung một kiểu sống đô thị mới, một cách thức mới để người dân thực thi quyền công dân trong thành phố. Dù nhận nhiều chỉ trích và gặp đối thủ từ cả những người bảo vệ trật tự truyền thống lẫn một số kiến trúc sư hiện đại, di sản của Cerdà đã trở thành nền tảng cho phát triển sau này.

Điều trớ trêu là Cerdà qua đời trong niềm tin mình thất bại, khi Eixample vẫn là vùng ngoại ô với nhiều con đường chưa hoàn chỉnh và đất trống chưa sử dụng. Tuy nhiên, chính những người từng chỉ trích ông – cùng với tầng lớp tư sản – lại phát triển khu vực này và biến nó thành biểu tượng quốc tế. Không có sự trật tự và tính thực dụng của Cerdà, Barcelona của Gaudí không thể hình thành; nhưng cũng không có sự hùng vĩ của Gaudí, thành phố ngày nay sẽ không thu hút sự chú ý toàn cầu như hiện tại.

Giữa bối cảnh những câu chuyện đối lập đơn giản và sự tranh cãi không hồi kết, Barcelona cho thấy việc xây dựng một thành phố lớn không phải do đóng góp của một cá nhân hay hai người. Thực tế là do các thế hệ kế tiếp nhau kế thừa, chất vấn và điều chỉnh những gì người đi trước để lại. Cerdà đã vẽ nền móng – "bàn cờ" – còn từng thế hệ sẽ chọn "ván cờ" riêng để phát triển.

Cuộc hành trình này minh chứng sự phối hợp giữa kỹ thuật và sáng tạo làm nên linh hồn của một thành phố cởi mở, đổi mới và vươn xa trên bản đồ toàn cầu. Những tưởng niệm năm nay nhắc nhở cộng đồng văn hóa và đô thị về giá trị học hỏi liên tục theo thời gian và tôn trọng các mốc son lịch sử để phát triển bền vững.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.