Phía Tây tranh luận về tương lai AI nhưng bỏ qua nửa thế giới là Trung Quốc

Vào ngày 13/7, hơn 200 chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực kinh tế và trí tuệ nhân tạo, trong đó có 16 người đoạt giải Nobel, đã cùng nhau ký tên trong một bức thư ngỏ do Phòng thí nghiệm Kinh tế Kỹ thuật số Stanford tổ chức. Bức thư cảnh báo rằng AI sẽ thúc đẩy một cuộc chuyển đổi kinh tế quy mô còn lớn hơn cả Cách mạng Công nghiệp, nhưng diễn ra trong khoảng thời gian ngắn hơn nhiều, đồng thời kêu gọi hành động nhanh chóng để xây dựng các thể chế phù hợp nhằm điều phối công nghệ này.

Tuy nhiên, khi xem xét danh sách các cá nhân ký tên, có thể thấy khoảng 80% đến từ Mỹ và Canada, phần còn lại gần như chỉ là các nước châu Âu, trong khi không có bất kỳ đại diện nào đến từ Trung Quốc. Điều này đặt ra câu hỏi về tính toàn diện của bức thư khi nhắc tới sự thay đổi kinh tế toàn cầu mà lại bỏ qua một nửa thế giới – nơi tập trung gần một nửa các phát triển mô hình AI tiên tiến và có tốc độ áp dụng nhanh nhất trên thế giới.

Việc thiếu vắng Trung Quốc trong bức thư phản ánh một khoảng cách thông tin hai tầng sâu sắc mà nhiều chuyên gia phương Tây chưa nhận thức đầy đủ. Trước hết là về bản thân các mô hình AI. Các doanh nghiệp phương Tây đã tiếp nhận và sử dụng các mô hình AI của Trung Quốc như DeepSeek, Z.ai (Zhipu AI) hay Moonshot AI trong hoạt động của mình, đôi khi thay thế luôn cả các sản phẩm Mỹ.

Ưu thế chi phí cho các công ty và chính phủ làm tăng sức hấp dẫn của các mô hình AI mở có thể vận hành trên phần cứng địa phương với chi phí thấp, hiện do các mô hình Trung Quốc chiếm ưu thế. Sự ra mắt gần đây của Kimi K3 của Moonshot AI, có khả năng cạnh tranh với các mô hình hàng đầu của Mỹ trên nhiều tiêu chuẩn, càng thúc đẩy xu hướng này. Phản ứng thị trường nhanh chóng thể hiện bằng việc cổ phiếu chip Mỹ giảm ngay sau tin tức này.

Ở tầng thứ hai, tác động của AI tới công việc, doanh nghiệp và tăng trưởng kinh tế cũng cho thấy sự khác biệt giữa Trung Quốc và các xã hội phương Tây thường được gọi là WEIRD (Tây phương, có giáo dục, công nghiệp hóa, giàu có và dân chủ). Trung Quốc tiến hành ứng dụng AI với quy mô và tốc độ cao hơn, nhưng kết quả lại không hoàn toàn giống phương Tây.

Ví dụ, trong khi các công ty phương Tây thường thông báo sa thải nhân viên dựa trên khả năng thay thế bởi AI, một tòa án Trung Quốc mới đây đã phán quyết bồi thường 260.000 nhân dân tệ cho một người lao động bị sa thải với lý do công ty cho rằng AI có thể làm công việc của anh ta. Quyết định này cho thấy mặc dù doanh nghiệp chấp nhận AI, họ không thể để người lao động gánh chịu hậu quả một mình.

Thái độ của người dân với AI cũng khác biệt lớn: khảo sát gần đây của Ipsos cho thấy trên 80% người Trung Quốc cảm thấy phấn khích trước AI, trong khi tỉ lệ này ở Mỹ và Anh thấp hơn 40% và đồng thời đặt các trung tâm dữ liệu trước sự phản đối gia tăng. Do các tập đoàn lớn và chuỗi cung ứng toàn cầu vận hành từ nhiều quốc gia, sự khác biệt về luật pháp tạo ra cơ hội cho các công ty di chuyển hoạt động AI tới khu vực có quy định thuận lợi hơn.

Sự phát triển song song của hai hệ sinh thái AI lớn có thể mang lại cạnh tranh và lựa chọn lành mạnh, nhưng rủi ro sẽ xuất hiện khi có sự chia tách mạnh mẽ: mô hình AI không thể tương tác, cộng đồng nghiên cứu không trao đổi, và chính sách kinh tế dựa trên dữ liệu chỉ của một nửa thế giới.

Vụ lệnh cấm xuất khẩu ngắn hạn của Mỹ với các mô hình AI tiên tiến của Anthropic đã cho thấy một viễn cảnh chia tách có thể diễn ra. Thư của Stanford cũng cho thấy điều này đang vô tình xảy ra trong giới chuyên gia kinh tế khi cùng tuần đó có gần 30 quốc gia, đa phần từ thế giới đang phát triển, họp tại Thượng Hải để thành lập cơ quan hợp tác AI mới do Trung Quốc dẫn đầu.

Nguyên nhân sâu xa của việc thiếu Trung Quốc trong cuộc tranh luận phương Tây là hệ thống thông tin và giao lưu giữa hai phía đang bị thu hẹp. Hiện chỉ dưới 2.000 sinh viên Mỹ sang Trung Quốc học hàng năm, giảm mạnh từ khoảng 11.000 trước đại dịch. Quỹ Giáo dục Mỹ-Trung cảnh báo nguy cơ thiếu hụt chuyên gia am hiểu Trung Quốc trong vòng một thập kỷ tới. Ngoài ra, rào cản ngôn ngữ cũng rất lớn khi phần lớn nghiên cứu và thảo luận về AI của Trung Quốc đều bằng tiếng Trung và ít được các nhà nghiên cứu phương Tây tiếp cận.

Giới chuyên gia đề xuất các trường đại học nên đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng không gian nghiên cứu trung lập để kết nối hai nền tảng AI này. Qua đó, các học giả hai bên có thể cùng nhau nghiên cứu cách công nghệ này thay đổi thị trường, doanh nghiệp và người lao động.

Các nỗ lực nghiêm túc đo lường tác động kinh tế của AI, mọi liên minh nghiên cứu, tiêu chuẩn chuẩn và bộ dữ liệu phải bao gồm dữ liệu và chuyên gia từ Trung Quốc. Đây được xem là bước đi cần thiết để tránh sự chia tách sâu sắc hơn và đảm bảo cuộc tranh luận về AI mang tính toàn cầu thực sự.

Tóm lại, các nhà kinh tế đúng khi nhấn mạnh cần hành động ngay lập tức, nhưng bước khởi đầu phải là mở rộng cuộc thảo luận. Nếu thiếu nửa thế giới quan trọng nhất của AI, cuộc đối thoại sẽ mất đi ý nghĩa và khả năng định hướng đúng đắn tương lai công nghệ này.