Mario Vargas Llosa và quan niệm mới về ‘tinh thần bộ tộc’ trong văn hóa dân chủ hiện đại

Mario Vargas Llosa, nhà văn Peru danh tiếng, trong cuốn sách "La llamada de la tribu" (2019) đã trình bày những suy ngẫm mang tính tự truyện về quá trình hình thành tư tưởng tự do của mình thông qua việc phân tích tư tưởng của bảy nhà triết học quan trọng gồm Adam Smith, José Ortega y Gasset, Friedrich von Hayek, Karl Popper, Isaías Berlin, Raymond Arón và Jean-François Revel. Cuốn sách được viết bằng giọng văn dễ tiếp cận, đồng thời thể hiện quan điểm phê phán gay gắt chủ nghĩa xã hội, nhưng cũng là một bản luận thuyết sâu sắc bênh vực chủ nghĩa tự do cổ điển và các giá trị của nền dân chủ.

Tác phẩm đề cập khái niệm “tinh thần bộ tộc” do Karl Popper đặt ra, dùng để chỉ sự phi lý của bản năng nguyên thủy con người. Llosa cho rằng tinh thần này là nguồn gốc của nhiều căn bệnh xã hội như chủ nghĩa dân tộc cực đoan, chế độ toàn trị, chủ nghĩa giáo điều và chủ nghĩa cộng sản. Điều này biểu thị sự phủ nhận cá nhân khi con người sẵn sàng hy sinh tự do trước một lãnh tụ hay ý thức hệ được xem là bộ tộc. Sự đắm chìm trong bộ tộc sẽ dẫn đến biến mất cái tôi và phá hủy quyền tự do cá nhân.

Mario Vargas Llosa nhấn mạnh rằng giá trị của nền văn hóa dân chủ và tư tưởng tự do cổ điển đang bị các nhóm cực đoan hiện tại làm suy giảm nghiêm trọng. Những nhóm này, mang hình thức bộ tộc mới, tuy khoác lên mình vỏ bọc của nền dân chủ, nhưng thực tế lại phản bội các nguyên tắc tự do cá nhân, nhân quyền và bình đẳng mà chủ nghĩa tự do đề cao. Các bộ tộc mới này hoạt động trên nhiều vùng địa lý như Bắc Mỹ và Trung Đông, thực hiện các hành vi vi phạm nhân quyền, cổ vũ bạo lực diệt chủng, đàn áp các nhóm thiểu số về sắc tộc và giới tính, đồng thời phá hoại môi trường sống.

Sự kiểm soát về văn hóa và giáo dục được xem là công cụ dư địa để các nhóm này củng cố quyền lực, theo nhận định của Antonio Gramsci: “Hãy nắm giữ văn hóa và giáo dục, mọi thứ còn lại sẽ thuận lợi”. Cuộc chiến văn hóa trở thành một trận địa quan trọng để định hình lại ý niệm về tự do, cho dù đó là sự tự do kiểu chính trị hay xã hội.

Theo quan điểm chủ nghĩa tự do, tự do là trạng thái không bị cưỡng chế tùy tiện bởi các thế lực bên ngoài. Những hành vi chính trị từ các nhóm cực hữu hiện nay đang làm tổn hại đến nền dân chủ bằng cách cản trở kinh tế qua các hàng rào thuế quan, khơi mào xung đột, tài trợ các cuộc diệt chủng, hạn chế mở cửa biên giới, thao túng quyền lực một cách độc đoán, kiểm duyệt văn hóa và tri thức, cũng như làm suy yếu các thiết chế bảo vệ môi trường và quyền con người.

Mario Vargas Llosa đưa ra những giá trị nền tảng của chủ nghĩa tự do kinh tế từ Adam Smith và Hayek, bên cạnh đó là các ý tưởng về xã hội mở và quyền cá nhân của Popper và Ortega y Gasset; sự đa nguyên và khoan dung trong dân chủ của Aron và Berlin; cùng khả năng tự điều chỉnh và bảo vệ nền dân chủ của Revel. Tổng hòa những giá trị này tiếng nói mạnh mẽ cho tự do, chủ quyền, quyền con người và phẩm giá cá nhân, song thực trạng hiện nay cho thấy cả phe cánh tả lẫn hữu đều có lúc vi phạm những nguyên lý này để mưu cầu quyền lực và khống chế xã hội.

Ngay cả những lý tưởng như tự do, bình đẳng, và huynh đệ, vốn được khai sinh từ thời Khai sáng và góp phần hình thành nền tảng cho giáo dục đại chúng, sự tách bạch các quyền lực, cũng như tự do chính trị, nay đôi khi bị các lực lượng chính trị khác nhau lợi dụng để biện minh cho những hành động ngược lại với tinh thần của chúng, như chiến tranh hay đàn áp dân chúng.

Khác với quan niệm tiêu cực của Karl Popper về “tinh thần bộ tộc” như một mối nguy hại gây chia rẽ và phi lý, bài viết đề xuất một cách tiếp cận mới, tích cực hơn đối với khái niệm này. Bộ tộc có thể trở thành biểu tượng để tái kết nối con người, tạo nên một cộng đồng biết lắng nghe, thảo luận và gieo mầm hy vọng cùng sự tôn trọng tự do. Đó là một hình ảnh bộ tộc không gây hấn mà hướng tới xây dựng sự gắn bó, đối thoại và phát triển văn hóa dân chủ hiện đại bền vững.

Tác giả bài viết đồng thời cũng là nhà văn khẳng định tầm quan trọng của những giá trị tự do và dân chủ trong việc bảo vệ quyền lợi của cá nhân và cộng đồng trong bối cảnh toàn cầu ngày nay, và nhấn mạnh vai trò của văn hóa cũng như giáo dục như những trụ cột cho cuộc chiến giữa các ý thức hệ chính trị.

Qua đó, tác phẩm của Vargas Llosa không chỉ phản ánh hành trình cá nhân của ông từ chủ nghĩa cộng sản sang chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa tư bản, mà còn là lời nhắc nhở mạnh mẽ bất cứ xã hội nào cần cảnh giác trước các nguy cơ làm suy yếu các giá trị nền tảng của nền dân chủ tự do.

Không chỉ là một tác phẩm nghiên cứu triết học - chính trị, "La llamada de la tribu" còn là một lời kêu gọi cấp thiết về việc bảo vệ và phát triển các giá trị tự do cá nhân trước sự trỗi dậy của các bộ tộc mới với các lối suy nghĩ và hành động đầy mâu thuẫn với tinh thần dân chủ hiện đại.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.