Cuộc đối thoại đặc biệt giữa cựu lính thủy đánh bộ Mỹ và chỉ huy Taliban ở Afghanistan

Trong mùa đông và đầu xuân năm 2010, trận chiến Marjah ở Afghanistan diễn ra, trở thành một trong những chiến dịch lớn nhất trong cuộc chiến kéo dài 20 năm ở đó. Khi ấy, một chàng trai 22 tuổi là đội trưởng nhóm bắn tỉa thuộc Thủy quân lục chiến Mỹ đã tham gia trực tiếp trong các cuộc đối đầu khiến khoảng sáu hoặc bảy người thiệt mạng. Anh không biết chắc liệu một người bị thương có thể được cứu kịp thời hay không và thường nghĩ về họ với nhiều cảm xúc phức tạp.

Cuộc chiến đã để lại hậu quả đau thương, mãi đến nay Afghanistan vẫn còn nguyên những vết sẹo như trước năm 2001, khi binh sĩ Mỹ bắt đầu triển khai quân. Trong khi các binh sĩ bị xoay xở giữa việc "chúng ta hay họ" để xác định mục tiêu, thì chiến lược "giành được trái tim và tâm trí" của Mỹ lại tạo ra sự mâu thuẫn sâu sắc khi vừa phải giao tranh quyết liệt ngay bên cạnh nhà dân.

Người lính cùng đồng đội liên tục quan sát đối thủ qua kính viễn vọng nhằm đánh giá xem họ bạn hay thù, dù nhiều khi thấy họ không hề mang vũ khí. Nhiều quyết định bắn hay không bắn thường dựa trên bản năng, sợ hãi và áp lực chia sẻ trách nhiệm với đồng đội. Trong môi trường đầy căng thẳng đó, việc giết người bị xem là cách thể hiện sự tôn trọng và năng lực, dẫn đến nhiều cái chết và tổn thương sâu sắc.

Chiến tranh ở Afghanistan còn là cuộc đấu tranh phức tạp về giá trị xã hội khi Taliban áp đặt chính sách khắc nghiệt, như loại trừ phụ nữ khỏi đời sống công cộng và đàn áp các nhóm dân tộc thiểu số. Mỹ đã kéo dài chiến tranh dựa trên cái cớ này nhưng lại ít khi thừa nhận thất bại chiến lược và những tổn thất nặng nề gây ra cho người dân địa phương.

Sau khi rời Thủy quân Lục chiến, người lính trở thành phóng viên báo chí nhằm hiểu rõ hơn vì sao cuộc chiến vẫn tiếp diễn suốt nhiều năm. Việc tác nghiệp không chỉ giúp anh quay lại những khoảnh khắc đã qua mà còn khiến anh đối mặt với sự xấu hổ về những gì từng làm khi còn trẻ. Trong suốt quá trình này, anh chứng kiến sử dụng bạo lực, nạn nhân và sự đau thương không ngừng gia tăng, cùng với những méo mó trong việc thông tin công khai về thực tế cuộc chiến.

Tháng 5 năm gần đây, chỉ vài tuần trước khi rời tờ The New York Times để học tiếp ngành sư phạm tiếng Anh, anh trở lại Afghanistan với một mục đích mới mang tính cá nhân và sâu sắc hơn: gặp những người Taliban mà anh từng chiến đấu đối đầu. Mục tiêu là đối thoại để chia sẻ và có thể tìm kiếm sự thấu hiểu lẫn nhau, khác hẳn với vai trò của một người lính chiếm đóng.

Tại Kabul, anh được một Phó Bộ trưởng Bộ Thông tin và Văn hóa Taliban là Muhajer Farahi tiếp xúc, người này giải thích lý do họ chiến đấu rất trực diện: họ muốn Mỹ rút khỏi quê nhà. Farahi nhấn mạnh họ "đang đứng về phía đúng" và chiến đấu vì đức tin của mình. Cuộc đối thoại thẳng thắn về tổn thất và tội lỗi chiến tranh mở ra một góc nhìn sâu sắc về quan điểm đối phương.

Những lời nhắc nhở của Farahi về những cuộc chiến của Mỹ với các nước khác và việc thiếu hiểu biết từ chính quyền Mỹ, khiến anh cảm nhận một sự công bằng nhất định trong cách nhìn nhận sự kiện. Đây cũng là động lực thúc đẩy anh tìm gặp mulá Abdul Rahim Gulab, một chỉ huy Taliban mà anh từng gặp tình cờ và chiến đấu trực tiếp trong trận Marjah.

Khi trở lại Marjah với tư cách nhà báo, anh đã đối thoại với Gulab để nghe một góc nhìn hoàn toàn khác về chiến tranh. Gulab xác nhận những trải nghiệm trong chiến đấu và nhấn mạnh sự khéo léo của các tay súng địa phương chống lại lực lượng Mỹ được trang bị hiện đại hơn. Anh cũng tiết lộ những câu chuyện như việc các tay súng và cả trẻ em Tribal biết cách theo dõi chuyển động của quân đội Mỹ tại các chốt tiền tiêu.

Đặc biệt, cuộc trao đổi hé lộ câu chuyện về một tay súng bắn tỉa Taliban đã sát hại hai lính thủy đánh bộ Mỹ trong trận chiến, một trong số đó là trợ thủ trưởng nhóm của anh. Gulab cũng đặt câu hỏi về những tổn thất của quân đội Mỹ và thậm chí bày tỏ sự quan tâm sâu sắc đến vấn đề tự sát ở cựu binh Mỹ, điều mà cuộc chiến để lại hậu quả nặng nề.

Trong cuộc trò chuyện, Gulab truy vấn lý do nhiều cựu binh Mỹ phải tự vẫn dù đã chiến đấu oanh liệt, thách thức người lính giải thích gánh nặng tâm lý mà họ mang theo. Anh nhấn mạnh nhiều người lính Mỹ cảm thấy bị bỏ rơi bởi chính phủ và xã hội, dù từng phục vụ trong những cuộc chiến tốn kém và đau thương nhất lịch sử nước Mỹ.

Câu chuyện giữa hai người, từng là kẻ thù trực tiếp trong chiến tranh, thể hiện sự phức tạp và đa chiều của những oan nghiệt mà cuộc xung đột gây ra cho cả hai bên. Qua đó, người đọc có thể thấy rõ những bài học về lòng nhân đạo và sự cần thiết của đối thoại, tìm kiếm sự hòa giải khi cái chết và tổn thương không thể xoá bỏ chỉ bằng vũ khí.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.