Cuộc chiến Iran khiến nhiệm kỳ Tổng thống Trump đối mặt nhiều thách thức nghiêm trọng

Tổng thống Donald Trump sẽ có vị thế tốt hơn nếu chọn đi theo lời khuyên đối ngoại của người tiền nhiệm Barack Obama - theo đó nhiệm vụ đầu tiên của một tổng thống Mỹ trong chính sách toàn cầu là "đừng làm chuyện ngu ngốc". Dù chính sách của ông Obama không hoàn hảo, như việc ông chậm nhận thức đầy đủ về mối đe dọa từ Trung Quốc, nhưng đây là nguyên tắc đơn giản nhưng quan trọng giúp tránh những sai lầm chiến lược nghiêm trọng.

Việc Tổng thống Trump phối hợp với Israel phát động chiến tranh với Iran vào ngày 28/2 mà không có kế hoạch rõ ràng cho chiến thắng đã bị cho là quyết định sai lầm. Ông từng tự tin rằng việc loại bỏ các lãnh đạo cấp cao Iran cùng các cuộc không kích trừng phạt sẽ nhanh chóng dẫn đến thay đổi chính thể tại nước này. Tuy nhiên, sự phức tạp của Iran và sự tàn nhẫn của chính quyền nước này khiến dự đoán đó là quá ngây thơ, giống như việc tưởng có thể dùng bom đánh bại mafia Sicily.

Trong khi đó, nhiệm kỳ của ông Trump có những thành công trong trung Đông, đặc biệt là việc bốn quốc gia Arab công nhận Israel trong các thỏa thuận Abraham. Ông cũng được ghi nhận khi buộc Thủ tướng Israel Binyamin Netanyahu ngừng bắn với Hamas năm ngoái, dù tình hình Gaza vẫn còn rất khó khăn. Quyết định tham gia cùng Israel tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran vào mùa hè năm trước là hành động mang rủi ro nhưng không phải hành động ngu ngốc, vì nó nhằm gây tổn hại nghiêm trọng cho chương trình hạt nhân ngầm của Iran. Phản ứng hạn chế của Iran cho đến nay được coi là minh chứng cho tính hiệu quả của chiến dịch này.

Khái niệm "đừng làm chuyện ngu ngốc" mà ông Obama từng nêu ra nhằm chỉ trích chính sách của George Bush, đặc biệt các chiến dịch tại Afghanistan và Iraq sau sự kiện 11/9. Ông Obama cảnh giác với việc xây dựng quốc gia ở những vùng đất xa xôi, chỉ ủng hộ can thiệp quân sự trong những mối đe dọa cực kỳ nghiêm trọng, và cho rằng nhiều đồng minh Mỹ lợi dụng sức mạnh của nước này. Ông mong muốn một chính sách vừa thực dụng, vừa có trái tim với giá trị tự do mà nước Mỹ theo đuổi.

Tổng thống Trump có nhiều điểm tương đồng với Obama trong việc không ưa can thiệp sâu và bực mình trước đồng minh dựa dẫm, nhưng ông lại khác biệt rõ rệt về thái độ ưu tiên "Nước Mỹ trên hết", sự thiên về cá nhân và coi thường giá trị tự do. Chính sách Trung Đông dưới thời Trump vì thế mang nhiều thái độ cứng rắn và thiếu cảm thông.

Cả ông Obama và ông Trump đều có mong muốn giảm vai trò của Mỹ trong an ninh Trung Đông. Chính quyền Obama bắt đầu từ 2011 chuyển nguồn lực quân sự và ngoại giao sang châu Á, nơi mà đầu tư sức mạnh Mỹ có lợi ích lớn hơn. Tuy nhiên, những bất ổn tại Trung Đông, như chiến tranh Syria và sự nổi lên của Nhà nước Hồi giáo, đã cản trở kế hoạch này.

Ông Trump cũng công bố một chiến lược chuyển hướng tại Trung Đông, nhấn mạnh khu vực sẽ được định hình bởi thương mại thay vì hỗn loạn. Ông tuyên bố những ngày Trung Đông chi phối chính sách Mỹ đã qua và thay thế bằng các thỏa thuận bán công nghệ hạt nhân, quốc phòng và trí tuệ nhân tạo. Gia đình Trump đã thu được hàng trăm triệu đôla từ các nhà đầu tư vùng Vịnh thông qua các quan hệ kinh tế.

Tuy nhiên, việc chiến tranh với Iran bùng phát đã phá vỡ mô hình kinh doanh này, gây khó khăn lớn cho các nước Arab đầu tư công nghệ. Niềm tin vào sự bảo đảm của Mỹ cũng giảm mạnh khi một số đồng minh trong vùng, như Saudi Arabia, bắt đầu tìm kiếm các quan hệ quốc phòng và kinh tế mới với Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Quốc, đồng thời có thái độ mềm mỏng hơn với Iran để duy trì sự ổn định.

Dù Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất vẫn duy trì quan hệ quốc phòng chặt chẽ với Mỹ, nhưng Saudi Arabia cùng một số quốc gia khác ở vùng Vịnh bắt đầu thận trọng hơn với Mỹ, không còn tin tưởng Mỹ như trước đây. Thái độ của ông Trump cũng gây ảnh hưởng tiêu cực, khi ông từng chế nhạo công khai thái tử Saudi Arabia Muhammad bin Salman giữa lúc căng thẳng, làm xói mòn sự gắn bó truyền thống giữa hai nước.

Chính sách ngoại giao sai lầm, đặc biệt là trong vấn đề Iran, khiến uy tín Mỹ giảm sút trên trường quốc tế, đẩy các đồng minh khu vực vào thế phải tìm hướng đi riêng, làm suy yếu vị thế của Mỹ như một đối tác tin cậy trong khu vực.

Qua các sự kiện, bài học của Obama về việc tránh các quyết định thiếu suy nghĩ dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng vẫn còn giá trị. Nếu Tổng thống Trump lắng nghe nhiều hơn thay vì phát ngôn quá đà, có thể tránh được nhiều sai sót và tổn thất. Cuộc chiến Iran không chỉ tốn kém về quân sự và ngoại giao mà còn đe dọa hình ảnh và sức mạnh của Mỹ trong thời đại mới đầy thách thức.