Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Chicago tái hiện sức mạnh ngôn ngữ phản kháng của nhịp điệu Caribe

Triển lãm "Bailando la revolución: Del dancehall al reguetón" đang diễn ra tại Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại (MCA) Chicago đến ngày 20/9, do Carla Acevedo-Yates chủ trì, đã khai thác sâu sắc sức mạnh của vũ điệu và âm nhạc Caribe như một ngôn ngữ phản kháng, góp phần thay đổi không chỉ âm nhạc và chính trị mà còn cả cách nhìn nhận về nghệ thuật đương đại. Xuất phát từ những điệu nhảy như dancehall và reguetón, triển lãm mở rộng giới hạn lịch sử nghệ thuật bằng cách ghi nhận vai trò các thể loại từng bị lề hóa, đồng thời tôn vinh sự sáng tạo phát triển từ các vùng ngoại vi.

Trái ngược với tiêu chuẩn phương Tây đề cao sự kìm nén và nét đẹp thon gọn trong vũ đạo, Caribe đã tạo dựng một vẻ đẹp rực rỡ, nhịp nhàng và có phần hoang dã, trong đó cơ thể trở thành phương tiện cảm nhận nhạc điệu và truyền tải cảm xúc, biến vũ đạo thành biểu tượng của sinh tồn và niềm vui.

Lịch sử reguetón bắt đầu từ Jamaica, nơi những "sound systems" - hệ thống âm thanh di động thủ công lắp đặt trên đường phố và các khu đất trống - đã tạo nên nền tảng văn hóa cho dancehall từ thập niên 1950. Những dàn loa lớn cùng thiết bị âm thanh tự chế này tạo ra không gian âm thanh sống động, kết nối cộng đồng thông qua cảm nhận vật lý từ âm bass mạnh mẽ, đồng thời là biểu tượng cho giọng nói của người dân bị gạt ra ngoài lề xã hội.

Đến thập niên 1980, truyền thống âm nhạc này lan sang Panama, trở thành cầu nối cho khu vực Caribe rộng lớn hơn. Người di cư đảo Antilles tại đây đã chuyển thể các nhịp điệu Jamaica thành phiên bản tiếng Tây Ban Nha, phát triển reggae phiên bản Panama và tạo nên các hệ thống âm thanh di động gắn trên xe buýt gọi là Diablos Rojos. Trong bối cảnh chính trị khắc nghiệt dưới chế độ độc tài Manuel Antonio Noriega và hậu quả của cuộc xâm lược năm 1989, âm nhạc trở thành tiếng nói dành cho giới trẻ bị cô lập ở các khu phố nghèo.

Khúc nhạc mở đầu bằng tiếng huýt sáo trong bài "Afilando los cuchillos" của Residente, iLe và Bad Bunny vào mùa hè năm 2019 là biểu tượng cho sự đoàn kết và nổi dậy chống lại sự bất công tại Puerto Rico. Nơi đây, điệu perreo được biến đổi thành công cụ biểu đạt dân chủ và phản kháng sau khi một vụ rò rỉ đoạn chat xúc phạm người đồng tính và các nạn nhân bão Maria khiến thủ tướng Ricardo Rosselló từ chức. Không gian công cộng như bậc thềm nhà thờ San Juan và Quần thể Chính phủ La Fortaleza trở thành địa điểm diễn ra các cuộc biểu tình bằng vũ đạo, thể hiện sức mạnh của thân thể như công cụ chống lại sự đàn áp và thống trị.

Triển lãm tại MCA Chicago trải dài từ tranh sơn dầu đến các sắp đặt nghệ thuật, tác phẩm tổng hợp và collages kỹ thuật số, thể hiện sự phong phú của ảnh hưởng reguetón và dancehall vượt ra khỏi âm nhạc đơn thuần. Các họa sĩ như Mallica Kapo Reynolds và Everald Brown dùng ngôn ngữ hình ảnh để đặt các nhịp điệu Caribe trong bối cảnh linh thiêng, khi nghệ thuật đồng thời là phần mở rộng của thực hành tâm linh. Lee Scratch Perry cũng góp phần phát triển thẩm mỹ từ phòng thu Black Ark lừng danh với phong cách thủ công và sưu tập vật thể, mở đường cho nghệ thuật lấy mẫu và trích đoạn trong hội họa.

Những nghệ sĩ đương đại khác như Carolina Caycedo và Supakid tập trung khai thác sự vận động của cơ thể, đặc biệt là những động tác rung động của phần hông và mông như biểu tượng phản kháng và giải phóng về phương diện giới tính và chính trị. Hình ảnh từ các cuộc biểu tình tại Puerto Rico được ghi lại trong loạt ảnh Untitled (Ricky Renuncia) của Supakid là minh chứng rõ nét cho sức mạnh biểu diễn của vũ đạo.

Bên cạnh đó, hệ thống sound system được minh họa qua bức ảnh Count Shelly Sound System (1973) của Dennis Morris tại London, ghi lại vai trò của các câu lạc bộ đêm như Four Aces Club trong việc xây dựng bản sắc và ngôn ngữ xuyên quốc gia cho cộng đồng người da đen di cư. Họa sĩ Denzil Forrester với các tác phẩm lấy cảm hứng từ các câu lạc bộ dub của London cũng thể hiện sự rung chuyển vật lý và sức mạnh tập thể của âm nhạc. Dù Jean-Michel Basquiat không vẽ về dancehall, phong cách hội họa của ông lại chia sẻ ngôn ngữ ngẫu hứng và đa tầng với tinh thần của các thể loại nhạc này.

Việc bảo tàng chấp nhận đưa những thể loại âm nhạc và vũ đạo bắt nguồn từ tầng lớp lao động, vùng ngoại vi và cộng đồng bị lề hóa vào trưng bày là một cuộc cách mạng trong nhận thức nghệ thuật đương đại. Nó khuyến khích người xem "tái học" để lắng nghe và thấu hiểu sự sáng tạo ở rìa xã hội, đồng thời ghi nhận vai trò của văn hóa biểu diễn Afro-Caribe trong việc tạo dựng ký ức và cộng đồng qua ngôn ngữ thân thể.

Triển lãm sẽ tiếp tục hành trình đến Bảo tàng Nghệ thuật Pérez ở Miami vào mùa xuân 2027, mở rộng cơ hội công chúng đón nhận và tìm hiểu các giá trị nghệ thuật và xã hội của reguetón, dancehall cùng những biểu đạt văn hóa phong phú của Caribe và vùng diaspora của nó.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.