Đông Tây căng thẳng tại eo biển Ormuz: biểu hiện chiến lược của trật tự thế giới mới

Các cuộc tấn công của Mỹ nhằm vào Cộng hòa Hồi giáo Iran và các phản ứng từ Tehran nhằm vào các căn cứ quân sự Mỹ tại các quốc gia Vùng Vịnh đã làm lộ rõ những vấn đề trung tâm trong trật tự thế giới mới. Sự thay đổi chóng mặt này bắt nguồn từ cuộc chiến ở Ukraine, khi Nga năm 2022 thách thức sự thống trị quân sự đơn phương của Mỹ. Khi Washington nhận ra trận chiến không thể thắng, họ đã rút lui và làm suy yếu NATO. Trong khi đó, Trung Quốc đáp trả trên phương diện kinh tế bằng cách khước từ áp lực thương mại của Mỹ và đề xuất các mô hình tài chính và công nghệ có phần độc lập khỏi các trung tâm quyền lực truyền thống vốn từng ở thế thống trị.

Sự đối đầu này dẫn đến điểm nóng ở eo biển Ormuz, một trong những huyết mạch giao thương chính của thế giới cùng với các eo biển Magallanes, Panama, Gibraltar, Malacca, Bab el-Mandeb và Kênh đào Manche. Những tuyến đường này chiếm khoảng 80% lượng thương mại toàn cầu. Tổng thống Donald Trump, với tư vấn của tướng Dan Caine, đã thúc đẩy mục tiêu kiểm soát toàn bộ các eo biển này nhằm theo dõi Trung Quốc và trong trường hợp cần thiết, cản trở các hoạt động thương mại của Bắc Kinh.

Eo biển Ormuz từng là lối vận chuyển gần 20% tổng lượng khí đốt và dầu mỏ toàn cầu trước giai đoạn thứ hai cuộc chiến với Iran bắt đầu ngày 28/2/2026. Trong số đó, hai phần ba đi đến khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là Trung Quốc - nơi chiếm một phần ba tổng sản lượng giá trị gia tăng sản xuất (MVA) trên thế giới, vừa vượt qua tổng hợp của Mỹ, Nhật Bản và Đức cộng lại.

Trung tâm của căng thẳng hiện nay là bất đồng về điều khoản thứ năm trong Bản ghi nhớ Hiểu biết (MOU), theo đó Tehran có quyền thương lượng với Oman về việc quản lý hành chính và dịch vụ hàng hải của eo biển Ormuz, có tham vấn các quốc gia ven biển Vùng Vịnh. Đòn tấn công trả đũa của Iran nhằm vào Kuwait, Qatar và Bahrain - địa điểm đặt Bộ Tư lệnh Hạm đội 5 của Mỹ - đã khiến các quốc vương Sunni cầu xin Nhà Trắng chấm dứt xung đột. Cựu cố vấn An ninh Quốc gia Richard N. Haass nhận định Trump đang ở “ngõ cụt chiến lược” khi những đòn tấn công càng nhiều thì Iran càng phản công vào các cơ sở dầu khí và năng lượng Vùng Vịnh, trong khi Mỹ không thể bảo vệ được các địa điểm này.

Xung đột tại eo biển Ormuz không chỉ là vấn đề an ninh hàng hải mà còn là biểu hiện cuộc chiến tranh chuyển giao vị thế bá chủ toàn cầu. Nỗ lực của Iran trong việc áp đặt điều kiện đi lại và thu phí vận chuyển mang tính hệ thống nhằm thách thức nền tảng hậu chiến tranh hiện tại: sự kiểm soát hàng hải do các trung tâm tài chính, các công ty bảo hiểm và lệnh trừng phạt phương Tây thiết lập.

Mỹ sử dụng sức mạnh quân sự để duy trì quyền lực cho các nước đồng minh NATO, nhưng Iran đang phá vỡ quyền hạn đó, thách thức khả năng Mỹ duy trì quyền lãnh đạo trong thế giới đa cực mới, đặc biệt với bảy nút thắt hàng hải quan trọng duy trì thương mại quốc tế.

Xung đột tại Vùng Vịnh cùng các can thiệp quân sự khác như ở Venezuela, các biện pháp cấm vận chống Cuba, tác động vào các cuộc bầu cử tại Mỹ Latinh và cuộc chiến thương mại đều cho thấy khủng hoảng của quyền bá chủ phương Tây đang suy tàn. Phương pháp kiểm soát dựa trên quyền lực mềm từng được Joseph Nye đề xướng nay không còn hiệu quả trong bối cảnh thế giới thay đổi nhanh chóng.

Cuộc chiến chống Iran không biểu hiện sức mạnh của dự án bá chủ Mỹ mà là sự lộ rõ những điểm yếu cơ cấu của họ khi không thể loại bỏ đối thủ dù có áp lực ngoại giao, trừng phạt kinh tế hay đe dọa hạt nhân. Dù bị áp đảo về mặt sức mạnh, Iran đã xây dựng được hệ thống thể chế riêng vững chắc qua gần nửa thế kỷ, điều mà Washington muốn phá vỡ nhằm ngăn chặn các dự án tự chủ khu vực mới, nhất là những nỗ lực chung của các quốc gia BRICS để định hình trật tự tương lai.

Nội bộ Iran có hai luồng quan điểm về cách đối phó với cuộc khủng hoảng hiện tại. Một số nhóm bảo thủ, như phát ngôn viên Hassan Rahimpour-Azghadi, phản đối mọi đàm phán với Mỹ, cho rằng đây là thời điểm không thể chấp nhận khi mà Mỹ đã giết lãnh tụ của họ. Quan điểm này đang gây áp lực lớn tới quá trình hòa đàm, như việc Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf bị gián đoạn khi giải thích chi tiết về thỏa thuận ngừng bắn trong một chương trình truyền hình trực tiếp.

Sự thay đổi trong trật tự toàn cầu luôn kèm theo áp lực và chống đối dữ dội trước khi các bên có thể tìm được cân bằng tạm thời. Cuộc chiến giành kiểm soát eo biển Ormuz là một minh chứng điển hình cho những thử thách đó trong thế kỷ đa cực phức tạp hiện nay.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.