Yemen nối lại xuất khẩu dầu mỏ: Liệu kinh tế có hồi phục sau nhiều năm khủng hoảng?

Ngày 20/7, Yemen sẽ chính thức nối lại xuất khẩu dầu sau quãng thời gian ngưng trệ từ cuối năm 2022, theo thông báo của Rashad al-Alimi, Chủ tịch Hội đồng Lãnh đạo Tổng thống Yemen. Đây được xem là bước quan trọng giúp chính phủ nước này lấy lại nguồn thu ngoại tệ chủ chốt giữa bối cảnh kinh tế quốc gia đang chịu nhiều áp lực bởi xung đột kéo dài và sự kiểm soát của lực lượng Houthi tại khu vực tây bắc Yemen. Chính phủ cam kết sẽ sử dụng nguồn thu từ dầu mỏ để chi trả lương công chức, nâng cao dịch vụ công và củng cố sự ổn định kinh tế.

Tuy nhiên, việc đưa sản phẩm dầu lên thị trường thế giới không chỉ dựa vào quyết định chính trị. Điều kiện an ninh ổn định là yếu tố cần thiết để bảo vệ cơ sở hạ tầng quan trọng như các mỏ dầu, đường ống dẫn và cảng biển. Đồng thời, sự tin tưởng của các công ty vận tải, bảo hiểm và khách hàng quốc tế cũng là điều kiện tiên quyết để thương mại dầu mỏ diễn ra suôn sẻ sau nhiều năm xung đột liên tục.

Yemen được cho là sở hữu trữ lượng dầu khoảng ba tỷ thùng, tập trung chủ yếu tại các lưu vực Masila, Marib và Shabwa. Cục Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) đánh giá Yemen còn đủ tài nguyên để khai thác và xuất khẩu, nhưng tình trạng an ninh bất ổn đã cản trở quá trình khai thác cũng như vận chuyển.

Sản lượng dầu của Yemen từng đạt đỉnh vào khoảng năm 2000 với 439.000 thùng mỗi ngày, nhưng đã giảm dần do các mỏ cũ bị khai thác quá mức và đặc biệt suy giảm mạnh sau khi chiến tranh nổ ra năm 2014, khiến sản lượng tháng 3 năm 2024 chỉ còn khoảng 19.000 thùng/ngày theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF). Báo cáo của S&P Global nhận định trong giai đoạn ngừng xuất khẩu 2023-2024, sản lượng thực chất chỉ dao động từ 7.000 đến 10.000 thùng/ngày và chủ yếu phục vụ tiêu thụ nội địa.

Bộ trưởng Dầu khí Yemen, Mohammed Bamqaa, cho biết tổng sản lượng sẽ khởi đầu ở mức 60.000 thùng mỗi ngày khi xuất khẩu trở lại, với hơn 1,7 triệu thùng tồn kho sẵn sàng xuất khẩu. Các công ty dầu mỏ cũng được chỉ đạo lên kế hoạch nâng sản lượng, hướng tới tăng công suất thêm 25% trong tháng đầu tiên sau khi mở lại xuất khẩu.

Giáo sư kinh tế tài chính Đại học Hadramout, Mohammed al-Kasadi, cho rằng mặc dù sản lượng khai thác có thể đạt 60.000 thùng/ngày nhưng khoảng 20.000 thùng/ngày sẽ được tiêu thụ trong nội địa để vận hành các nhà máy lọc dầu và điện, do đó sản lượng thực xuất khẩu có thể chỉ khoảng 40.000 thùng/ngày. Chuyên gia Hassan Mohammed Moghalis cũng nhấn mạnh các mỏ ở vùng kiểm soát chính phủ như Masila và al-Uqla vẫn khả năng khai thác tốt, nhưng một số phải bảo dưỡng và kiểm tra kỹ thuật đường ống để đảm bảo an toàn vận hành.

Dù sản lượng đủ điều kiện cho xuất khẩu, các chuyên gia cảnh báo rằng thách thức lớn hơn là tạo niềm tin trên thị trường quốc tế. Các cuộc tấn công của lực lượng Houthi vào các cảng xuất khẩu ở Hadramout và Shabwa cuối năm 2022 đã làm các công ty vận tải và bảo hiểm dè chừng, làm tăng chi phí bảo hiểm và giảm sự sẵn lòng được ký kết hợp đồng mua dầu từ Yemen.

Houthi cũng yêu cầu được chia lợi nhuận xuất khẩu để chi trả lương công chức trong khu vực họ kiểm soát, tạo thêm sức ép chính trị cho tiến trình này. Giáo sư al-Kasadi nhận xét việc vận chuyển và bảo hiểm đường biển phụ thuộc nhiều vào đánh giá về rủi ro an ninh và khả năng chịu đựng các đợt tấn công tiếp theo. Việc duy trì ổn định và niềm tin trên thị trường dầu mỏ đòi hỏi phải có các biện pháp bảo vệ quân sự, đồng thời khôi phục sự tin tưởng của các tổ chức tài chính và đối tác thương mại.

Chuyên gia Moghalis cho biết việc bảo vệ đường ống và cảng biển là bước đầu tiên nhưng chưa đủ nếu không có sự phối hợp toàn diện để duy trì hoạt động xuất khẩu. Bất kỳ cuộc tấn công mới nào, dù vật chất thiệt hại nhỏ, đều có thể khiến ngành dầu trở lại điểm xuất phát do sự nhạy cảm về rủi ro vùng xung đột của các công ty vận tải.

Giáo sư al-Kasadi nhấn mạnh việc tạm ngưng xuất khẩu dầu đã kéo theo khủng hoảng tài chính nghiêm trọng tại Yemen, làm mất nguồn ngoại tệ quan trọng, ảnh hưởng đến giá trị đồng Riyal Yemen và khả năng cung cấp dịch vụ thiết yếu của chính phủ.

Chuyên gia Yemen Abdul Karim al-Ansi cảnh báo về việc không nên quá kỳ vọng sự hồi phục kinh tế chỉ dựa vào việc nối lại xuất khẩu dầu. Ông cho biết đây chắc chắn sẽ là nguồn thu quan trọng nhưng không đủ để giải quyết những thách thức lớn hơn như sự chia rẽ giữa các khu vực do chính phủ và lực lượng Houthi kiểm soát, thu nhập phi dầu mỏ yếu và hoạt động kinh tế sụt giảm.

Theo al-Ansi, lợi ích thực sự dành cho người dân Yemen phụ thuộc vào cách sử dụng hiệu quả các khoản thu và khả năng chi trả lương công chức cũng như cung cấp dịch vụ cơ bản của chính phủ, chứ không chỉ dựa vào khối lượng xuất khẩu. Ông cũng nhấn mạnh tính bền vững của xuất khẩu và dòng ngoại tệ liên tục mới là điều kiện để ổn định nền kinh tế hơn là các lô hàng xuất khẩu gián đoạn và dễ bị ảnh hưởng bởi các biến động an ninh.

Tình trạng chia rẽ tài chính giữa Ngân hàng Trung ương ở Aden và lực lượng Houthi tại Sanaa cũng làm phức tạp chính sách tiền tệ và việc quản lý nguồn thu từ dầu mỏ, kéo theo đó là các tỷ giá hối đoái và hệ thống tài chính song song, làm suy yếu khả năng điều phối ổn định nền kinh tế chung.

Đồng thời, hỗ trợ tài chính từ Saudi Arabia đã giúp phần nào kiềm chế biến động tỷ giá trong khu vực do chính phủ kiểm soát, nhưng không thay thế được cho một nguồn thu dầu bền vững trong bối cảnh xung đột có nguy cơ leo thang như hiện nay.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.