Mỹ đề xuất thỏa thuận năng lượng hạt nhân với Ả Rập Xê Út: Những thông tin cần biết

Ả Rập Xê Út từ lâu đã theo đuổi chương trình năng lượng hạt nhân dân dụng nhằm đa dạng hóa nền kinh tế và giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ. Các cuộc đàm phán về hợp tác hạt nhân với Mỹ đã kéo dài qua nhiều chính quyền, dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden từng liên kết với yêu cầu Ả Rập Xê Út công nhận Israel, nhưng bị đình trệ sau xung đột ở Gaza. Chính quyền Trump tái khởi động đàm phán, loại bỏ điều kiện bình thường hóa quan hệ.

Trong chuyến thăm Mỹ của Thái tử Mohammed bin Salman năm ngoái, hai bên công bố khuôn khổ hợp tác dân sự về năng lượng hạt nhân, đặt nền móng cho quan hệ đối tác lâu dài dựa trên tiêu chuẩn không phổ biến vũ khí hạt nhân.

Thỏa thuận được cho là có hiệu lực trong 30 năm, cho phép các công ty Mỹ như Westinghouse, tập đoàn năng lượng hạt nhân tại Pittsburgh, trực tiếp hỗ trợ phát triển lĩnh vực hạt nhân dân sự của Ả Rập Xê Út. Một điểm quan trọng là Ả Rập Xê Út được phép làm giàu uranium trong nước sau khi tiến hành nghiên cứu chung với Mỹ.

Làm giàu uranium là hoạt động hợp pháp, phục vụ sản xuất nhiên liệu cho các nhà máy điện hạt nhân, nhưng công nghệ này cũng có thể được sử dụng để tạo uranium làm vũ khí nếu mức độ làm giàu đạt cao. Ả Rập Xê Út từng tuyên bố họ sẽ tìm cách sở hữu vũ khí hạt nhân nếu Iran phát triển được loại vũ khí này, dù Iran khẳng định mục đích chương trình hạt nhân là hòa bình.

Thỏa thuận này được đánh giá sẽ không đạt chuẩn mực cao nhất được một số nước đối tác Mỹ áp dụng. Năm 2009, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) ký một thỏa thuận “123 Agreement” với Mỹ, cam kết không làm giàu uranium hay tái xử lý nhiên liệu đã qua sử dụng, được xem là tiêu chuẩn vàng trong không phổ biến hạt nhân.

Trái lại, thỏa thuận với Ả Rập Xê Út dự kiến cho phép làm giàu và có thể không áp dụng Giao thức Bổ sung của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), vốn cho phép các thanh tra có quyền rộng hơn để xác minh không có sự chuyển hướng vật liệu hạt nhân cho mục đích quân sự.

Chuyên gia phân tích địa chính trị Michael Horowitz nhận định thỏa thuận này có tác động lớn vì Mỹ chấp nhận nhượng bộ so với tiêu chuẩn vàng và không bao gồm Giao thức Bổ sung, vốn nhằm bảo đảm chương trình dân dụng không chuyển thành quân sự. Ông cho rằng nếu Ả Rập Xê Út chỉ muốn chương trình dân dụng, họ đã làm điều đó từ lâu với sự ủng hộ của Mỹ, nên mục tiêu cùng Mỹ là hỗ trợ thỏa thuận không loại trừ toàn bộ khả năng phát triển chương trình hạt nhân.

Những người ủng hộ cho rằng thỏa thuận nhằm tăng cường ảnh hưởng của Mỹ tại khu vực Vùng Vịnh. Trong báo cáo trình Quốc hội gần đây, chính quyền Trump cho rằng mở rộng hợp tác hạt nhân dân sự sẽ giúp duy trì vị thế dẫn đầu của Mỹ trong ngành năng lượng hạt nhân toàn cầu và ngăn chặn sự ảnh hưởng của các đối thủ chiến lược trong Ả Rập Xê Út.

Bên cạnh đó, Mỹ cũng nhấn mạnh nhu cầu ngày càng tăng về điện năng của Ả Rập Xê Út làm cho năng lượng hạt nhân trở thành lựa chọn quan trọng trong chiến lược năng lượng dài hạn của nước này, bất chấp nguồn tài nguyên dầu mỏ dồi dào và điều kiện khí hậu phù hợp cho năng lượng mặt trời.

Mọi thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự đều phải được Quốc hội Mỹ xem xét và có quyền chặn lại các thỏa thuận dạng “123 agreement”. Để cản thỏa thuận này, Quốc hội cần đa số hai phần ba và có thể vượt qua quyền phủ quyết tổng thống.

Đề xuất đối mặt với sự giám sát chặt chẽ từ các nghị sĩ của cả hai đảng về các biện pháp đảm bảo liên quan đến việc làm giàu uranium của Ả Rập Xê Út. Một số thành viên Quốc hội và quan chức Israel lo ngại việc cho phép làm giàu có thể mở đường cho khả năng phát triển vũ khí hạt nhân của Ả Rập Xê Út trong tương lai dù mục đích ban đầu là dân sự.

Andrea Stricker, phó giám đốc Chương trình Không phổ biến hạt nhân của Quỹ Bảo vệ Dân chủ, kêu gọi Quốc hội “ngăn chặn” thỏa thuận này. Cô nhấn mạnh nếu không bị chặn, chính sách có thể bị đảo ngược bởi chính quyền kế tiếp để tránh làm yếu tiêu chuẩn an ninh, tạo tiền lệ xấu cho các nước khác và thất bại trong việc ngăn chặn sự lan rộng làm giàu uranium.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.