Chính phủ Rodrigo Paz thay đổi biểu tượng quốc gia và thảo luận về bản sắc các dân tộc bản địa Bolivia

Từ khi nhậm chức cách đây tám tháng, chính phủ của Tổng thống Rodrigo Paz Pereira đã bắt đầu một quá trình tái định nghĩa bản sắc quốc gia Bolivia bằng cách loại bỏ các biểu tượng văn hóa và chính trị được phong trào Phong trào Chủ nghĩa Xã hội (MAS) thiết lập trong suốt 20 năm cầm quyền. Một trong những hành động nổi bật là việc hạ thấp cờ wiphala, biểu tượng của các cộng đồng dân tộc bản địa, khỏi cột cờ bên cạnh quốc kỳ tại Phủ Tổng thống, đồng thời thay thế các hình ảnh chính thức từ biểu tượng tiền Colombia sang các biểu tượng mang tính cộng hòa hơn.

Bên cạnh đó, chính phủ cũng ngừng tổ chức lễ đón năm mới truyền thống của người Aymara, thể hiện sự thay đổi trong cách nhìn nhận các giá trị văn hóa của các cộng đồng bản địa. Hành động gần đây nhất thể hiện rõ dòng chuyển này là việc rút các bức chân dung của các nhân vật biểu tượng như Túpac Katari và Bartolina Sisa khỏi phòng chính của Casa de la Libertad để chuyển sang một phòng trưng bày dành riêng cho các cuộc nổi dậy của dân tộc bản địa.

Mario Linares, giám đốc Bảo tàng tại Casa de la Libertad, đã lý giải động thái này như một sự tổ chức lại theo mốc thời gian lịch sử, nhấn mạnh rằng việc đặt Bolívar và Sucre bên cạnh các nhân vật như Katari và Sisa đã khiến công chúng hiểu sai về vai trò của họ trong quá trình thành lập quốc gia. Ông Linares khẳng định các nhân vật như Katari và Sisa là tiền thân quan trọng của cuộc độc lập Bolivia nhưng không phải người trực tiếp tạo dựng nền độc lập.

Cùng lúc đó, lịch sử gia người Aymara Pedro Portugal cho rằng hình thức "pachamamismo" được trình bày hiện nay là sự biến tướng méo mó của nền văn hóa bản địa thật sự, do các tổ chức phi chính phủ, học giả phương Tây và đảng MAS tạo ra, không phản ánh trực tiếp tinh thần của các cộng đồng dân tộc bản địa. Theo ông, không chính phủ nào trước đây có thể xây dựng được một bản sắc quốc gia đủ sức bao quát và đa dạng.

Trong khi đó, nhà xã hội học và chính trị học Luciana Jáuregui lại cho rằng vấn đề của Bolivia không chỉ là khía cạnh văn hóa hay bản sắc mà là vấn đề phức tạp của xã hội nói chung, bao gồm nhiều yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến hợp nhất quốc gia.

Bài viết này còn đề cập đến sự suy giảm nhanh chóng của các ngôn ngữ bản địa Bolivia, mặc dù Hiến pháp năm 2009 đã công nhận 36 ngôn ngữ chính thức bên cạnh tiếng Tây Ban Nha. Tổ chức UNESCO đã cảnh báo vào năm 2018 rằng 30 trong số các ngôn ngữ này đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng. Dữ liệu từ cuộc điều tra dân số mới nhất cũng xác nhận rằng có tới 12 ngôn ngữ chỉ còn dưới 100 người sử dụng và 3 ngôn ngữ hầu như không còn người nói.

Chuyên gia xã hội học ngôn ngữ Libertad Pinto cảnh báo rằng ngay cả những ngôn ngữ có số lượng người sử dụng lớn nhất cũng đang gặp nguy hiểm. Theo các nhà ngôn ngữ học Mily Crevels và Pieter Muysken, chỉ có khoảng từ 10 đến 20% các ngôn ngữ bản địa sẽ còn tồn tại trong thế kỷ này.

Chuyên gia ngôn ngữ Vicente Limachi cho biết nguyên nhân một phần là do nhiều gia đình không thấy được giá trị thực tế của việc duy trì ngôn ngữ bản địa. Ông dẫn chứng câu chuyện cá nhân khi bà của ông không muốn cháu nói tiếng Aymara để tránh những khó khăn mà bà từng trải qua. Ông cũng nhấn mạnh rằng ngôn ngữ bản địa vẫn còn bị đánh giá thấp trong xã hội.

Libertad Pinto cho rằng nguyên nhân chính của hiện tượng này bắt nguồn từ một dạng "chủ nghĩa thực dân nội bộ" và nhấn mạnh sự cần thiết của các chính sách dài hạn hỗ trợ việc bảo tồn ngôn ngữ. Bà khẳng định rằng mỗi ngôn ngữ không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là kho tàng tri thức, văn hóa, y học cổ truyền và quản lý tài nguyên tự nhiên. Bảo tồn đa dạng ngôn ngữ chính là bảo vệ sự đa dạng văn hóa và hệ sinh thái.

Theo đó, sự thay đổi trong biểu tượng văn hóa dưới thời chính phủ Rodrigo Paz cùng với nguy cơ mất mát ngôn ngữ bản địa đang đặt ra những câu hỏi sâu sắc về cách Bolivia duy trì và phát triển bản sắc quốc gia đa dạng và phong phú của mình.