Iran duy trì sức mạnh quân sự dù đối đầu Mỹ, củng cố vai trò nhóm quân ủy nhiệm

Dù bị tấn công mạnh mẽ bằng không kích từ phía Mỹ, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) vẫn tuyên bố sẽ dạy cho Mỹ một bài học không thể quên, phá vỡ ý chí của đối phương và khắc sâu ý chí kiên cường của dân tộc Iran trong lịch sử. Đây là tuyên bố mạnh mẽ từ một chế độ đang phải đối mặt với nhiều khó khăn: quân đội suy yếu, các nhà lãnh đạo cấp cao bị thiệt hại bởi các đòn không kích, nền kinh tế kiệt quệ, cùng sự nghi ngờ ngày càng tăng về tính chính danh trong dân chúng. Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei cũng ít xuất hiện trong thời gian gần đây.

Tình trạng này diễn ra trong bối cảnh Iran đang trong cuộc đụng độ vũ trang khốc liệt với hai đối thủ quân sự hàng đầu khu vực là Mỹ và Israel. Tuy nhiên, các quan sát viên phương Tây và tình báo đều đánh giá chính quyền ở Tehran sẽ không chịu khuất phục trước áp lực quân sự trong thời gian ngắn, khi hệ thống chính quyền nội bộ vẫn giữ được sự ổn định và chưa có sự đào ngũ đáng kể.

Trong các biến cố chiến tranh, IRGC đã củng cố vị thế bởi đường lối chính sách cứng rắn và kiểm soát chặt chẽ đất nước bằng các biện pháp khắc nghiệt. Đơn vị này không chỉ quản lý nhiều cơ sở tôn giáo có ảnh hưởng mà còn sở hữu một đế chế kinh tế lớn, chiếm khoảng một phần ba nền kinh tế Iran theo các ước tính.

Theo nhận định từ một chuyên gia Iran, quá trình quân đội Vệ binh Cách mạng thâu tóm quyền lực và tài sản quốc gia đã diễn ra như một cuộc đảo chính chậm rãi, nhưng chiến tranh đã làm tăng tốc quá trình này. Điều này khiến chính quyền trở nên kiên cường và khó lật đổ hơn.

Ngoài việc gia tăng sức mạnh quân sự bên trong, Tehran còn nắm giữ một bàn đạp chiến lược quan trọng là tuyến hẹp eo biển Hormuz, cửa ngõ hàng hải quan trọng kết nối các tuyến xuất khẩu năng lượng toàn cầu. Khả năng phong tỏa tuyến đường thủy này có thể gây thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế thế giới và đẩy giá nhiên liệu tăng cao, đồng thời gây áp lực lớn lên chính quyền Mỹ trong nước, như lời cố vấn quân sự của Khamenei nhận định "nó còn quan trọng hơn hàng chục quả bom nguyên tử".

Kết hợp với các nhóm quân sự được Iran hỗ trợ ở khu vực, Tehran duy trì thế mạnh mặc dù về cơ bản còn yếu thế hơn các đối thủ Mỹ và Israel.

Để tiếp tục cuộc chiến tranh gián tiếp, Iran vẫn duy trì một mạng lưới đồng minh quân sự tại Trung Đông, được biết đến là "Trục Kháng chiến", với mục tiêu đẩy lùi Mỹ ra khỏi khu vực và tiêu diệt Israel. Thành phần chủ lực bao gồm Hezbollah tại Lebanon, các nhóm Hezbollah và các lực lượng Hồi giáo Shia ở Iraq, phiến quân Houthi ở Yemen cùng các tổ chức Palestine như Hamas.

Mặc dù các đòn không kích của Israel và Mỹ đã làm tổn hại nghiêm trọng một số nhóm này, ví dụ như phong trào Hezbollah mất nhiều thủ lĩnh cấp cao và kho tên lửa bị thu nhỏ đáng kể sau các trận không kích Israel vào năm 2024, nhóm vẫn duy trì hoạt động. Còn Hamas sau cuộc tấn công ngày 7/10/2023 đã chịu tổn thất lớn và hiện chỉ kiểm soát những phần còn lại của Dải Gaza.

Phía Iran thường xuyên khẳng định liên minh này vẫn còn năng lực hoạt động dù chịu nhiều tổn thất chiến lược và áp lực quân sự lớn.

Quân Houthi ở Yemen, được Tehran hậu thuẫn về mặt vật chất và kỹ thuật, hiện chiếm vai trò nổi bật. Họ sở hữu kho vũ khí drone và rocket có thể phá hoại tuyến hàng hải Bab al-Mandab - cửa biển chiến lược nối Ấn Độ Dương với Biển Đỏ. Theo chuyên gia Farea al-Muslimi từ Chatham House, cuộc phong tỏa kéo dài tại đây đủ để gây tổn thất nghiêm trọng cho nền kinh tế toàn cầu.

Houthi đã từng áp đặt phong tỏa và tấn công tàu dầu của Saudi Arabia ở khu vực này. Tuy họ khẳng định hoạt động này không có liên quan trực tiếp tới cuộc chiến với Mỹ hay Iran, nhưng các động thái được cho là nhằm đáp trả các cuộc không kích của Mỹ tại Iran.

Dù các nhóm vũ trang đồng minh nhận sự hỗ trợ và chỉ đạo từ Iran, họ vẫn có phần độc lập trong theo đuổi mục tiêu riêng biệt tại quốc gia họ sinh sống. Ví dụ, quân Houthi dè dặt trước nguy cơ bị Mỹ không kích mạnh hơn trong năm 2025, cũng như các nhóm khác duy trì quan hệ với nhau song song với kênh quản lý của Iran, như một mạng lưới phức tạp tương tự một nhóm chat đa phương trên ứng dụng WhatsApp mà Iran là quản trị viên kiểm soát chính.

Ở Lebanon, Hezbollah bị kiểm soát nghiêm ngặt bởi Vệ binh Cách mạng và đây được xem là lực lượng quan trọng mà Tehran giữ lại nhờ những khoản đầu tư và sức mạnh quân sự vẫn còn hữu dụng dù bị suy yếu. Tuy nhiên, nội bộ Hezbollah có sự tranh cãi với một số lãnh đạo mong muốn tổ chức phát triển thêm tính độc lập mang sắc thái Lebanon hơn là công cụ của Iran.

Ở Iraq, các nhóm thân Iran tiếp tục duy trì các hoạt động với áp lực từ chính phủ và sự giám sát của Mỹ, thường thực hiện những vụ tấn công nhằm gây sức ép lên Washington và các đồng minh trong khu vực.