Sự đối đầu quan điểm về AI giữa Vatican và Trung Quốc trong kỷ nguyên kỹ thuật số

Chúng ta đang sống trong thời kỳ mà thực tế dường như mô phỏng tiểu thuyết với mức độ chính xác đáng ngại. Khi José Saramago mô tả trong tác phẩm "Thành phố người mù" vào năm 1995 về một đại dịch gây mù trắng bí ẩn, ông đã làm bật lên những bản năng tăm tối nhất của con người cùng với sự mong manh của nhân loại. Ba thập kỷ sau, thách thức hiện nay không phải là mất thị lực vật lý mà là mất khả năng phân biệt sự thật với giả dối, ý định con người với tính toán máy móc, hay lợi ích chung với sự trục lợi dựa trên thuật toán.

Hình thức "mù mới" này tác động sâu sắc đến nền tảng đạo đức nhân loại, đặt ra câu hỏi căn bản về giới hạn đạo đức của sự tiến bộ. Công nghệ không còn chỉ là lĩnh vực của kỹ sư, mà biến thành một thách thức nhân văn, tái định nghĩa khái niệm về điều thiện, trách nhiệm cũng như hướng đi tương lai của loài người.

Vào tháng 5 năm 2026, Giáo hoàng Leon XIV đã công bố tông huấn đầu tiên mang tên "Magnifica Humanitas: Về sự bảo vệ phẩm giá con người trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo". Được phát hành đúng dịp kỷ niệm 135 năm tông huấn "Rerum Novarum" của Giáo hoàng Leon XIII, tài liệu này phản ánh sự đối mặt với cuộc cách mạng kỹ thuật tương tự như thế kỷ trước. Ông cảnh báo nhân loại đứng trước lựa chọn xây dựng một tháp Babel công nghệ quyền lực tập trung hay tạo dựng không gian để công nghệ phục vụ phẩm giá con người.

Tông huấn không lên án AI như một thứ xấu xa bẩm sinh, nhưng nhấn mạnh rằng công nghệ không bao giờ trung lập mà phản ánh đặc điểm của người thiết kế, tài trợ và điều chỉnh nó. Do đó, các rủi ro như giám sát xâm nhập, dự đoán hành vi dựa trên hồ sơ cá nhân, và hệ thống kiểm soát dựa trên "kiến trúc sự hữu hình" được Giáo hoàng chỉ ra với sự lo ngại sâu sắc.

Cùng lúc đó, tại Trung Quốc, tạp chí "Study Times" của Trường Đảng trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đăng bài luận của Zhang Donggang, giáo sư kinh tế tại Đại học Renmin. Ông xác định AI như một hình thức "trí tuệ phổ quát" và mô tả nó là cốt lõi xây dựng "hệ thống tri thức tự chủ" dựa trên tư tưởng của Chủ tịch Tập Cận Bình. Trung Quốc không xem AI đơn thuần như công cụ kỹ thuật hay thương mại mà là nền tảng để thúc đẩy quyền kiểm soát về tư tưởng, quản lý xã hội và phát triển các giá trị xã hội chủ nghĩa.

Ngày 17/7, tại Hội nghị Thế giới về Trí tuệ nhân tạo ở Thượng Hải, Chủ tịch Tập Cận Bình kêu gọi xây dựng một hệ thống quản trị AI toàn cầu công bằng, hợp tác với các nước phát triển và đang phát triển, đồng thời công bố thành lập Tổ chức Hợp tác Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (WAICO). Ngay sau đó, công ty Moonshot AI của Trung Quốc giới thiệu mô hình Kimi K3 với quy mô 2,5 nghìn tỷ tham số, được đánh giá không thua kém và thậm chí vượt trội nhiều sản phẩm của Mỹ như OpenAI hay Anthropic.

Đáng chú ý, Kimi K3 được phát hành dưới dạng mã nguồn mở. Đây không phải là hành động từ thiện, mà là chiến lược kinh tế sắc sảo nhằm phá vỡ mô hình kinh doanh đóng và thu phí của công ty Mỹ. Với nguồn vốn nhà nước chịu đựng lâu dài, doanh nghiệp Trung Quốc có thể chi tiêu thua lỗ một thời gian nhằm thu hút các nước đang phát triển lệ thuộc công nghệ của họ, đồng thời làm suy yếu thế cạnh tranh từ phương Tây.

Chính quyền toàn cầu về AI giờ đây không chỉ là tạo ra các tiêu chuẩn kỹ thuật hay luật pháp đơn thuần. Đây là cuộc chiến để xác định bản thể, yếu tố chân lý và ý nghĩa con người trong thế giới kĩ thuật số.

Ở Mỹ, thung lũng Silicon nhấn mạnh lợi nhuận và niềm tin vào sự siêu việt hậu nhân học, trong khi Trung Quốc tuyên bố hướng tới một hệ sinh thái AI mở và toàn diện nhằm phục vụ phát triển bền vững và lợi ích chung, đặc biệt là cho các quốc gia ở khu vực Nam toàn cầu.

Trước thách thức ấy, tông huấn của Giáo hoàng Leon XIV nhấn mạnh rằng phẩm giá bất khả xâm phạm của con người phải được đặt lên hàng đầu, không thể bị che khuất bởi cuộc đua công nghệ hay lợi ích quyền lực.

Waldemar Karpa, kinh tế gia và trưởng bộ môn Kinh tế tại Học viện Leon Koźmiński, đã nhắc lại những lời của nhà văn José Saramago về sự thất bại của con người trong việc nhận biết thực tại khi bị công nghệ thao túng. Ông cũng trực tiếp hỏi AI Kimi về vai trò của trí tuệ nhân tạo trong sự phát triển nhân loại.

Câu trả lời của Kimi AI phản ánh sự phức tạp đạo đức xoay quanh AI: từ cân bằng công bằng và hiệu quả, tự chủ và thao túng, quyền riêng tư và an ninh cho đến trách nhiệm khi các hệ thống tự động gây ra thiệt hại. Mô hình này nhấn mạnh AI là gương phản chiếu các lựa chọn của con người và rằng đạo đức cần là nền tảng cho kỹ thuật, không chỉ là phần bổ sung.

Những khác biệt sâu sắc trong quan điểm giữa Vatican và Trung Quốc cho thấy rằng AI không chỉ là công nghệ, mà còn là một hiện tượng văn hóa và chính trị có tác động toàn cầu. Việc tái định nghĩa giá trị con người trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng trở thành nhiệm vụ cấp bách để tránh "mù lòa" trước các thách thức mà chúng ta tự tạo ra.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.