Galleria Umberto: Bức tranh cuộc sống dưới sự chiếm đóng của Mỹ tại Napoli năm 1944

Vào tháng 10 năm 1943, Mỹ đã chiếm lấy khu vực miền Nam Italy, trong khi ở phía Bắc vẫn tồn tại chế độ bù nhìn "Cộng hòa Salò" do phát xít Đức kiểm soát, với Benito Mussolini đảm nhiệm vai trò thống sứ. Tác phẩm "Galleria Umberto", ban đầu được công bố với tên "The Gallery" vào năm 1947, là đứa con tinh thần của nhà văn kiêm cựu binh John Horne Burns, người đã từng phục vụ tại Italy trong Thế chiến II. Tác phẩm này nhận được sự ca ngợi ngay sau khi ra mắt từ những cây bút uy tín như Ernest Hemingway hay John Dos Passos, tuy nhiên bản dịch tiếng Đức năm 1951 lại không đạt được thành công như mong đợi.

Trung tâm câu chuyện đặt tại "Galleria Umberto Primo", một khu mua sắm có mái che nằm ở trung tâm Napoli, bị tàn phá bởi các đợt không kích của phe Đồng minh. Những mảnh kính mái vỡ tan vỡ phản ánh thực trạng thành phố trong bối cảnh chiến tranh nhưng đồng thời cũng tạo nên một không gian chứa đựng sự sống phức tạp và đa dạng của các nhân vật.

Người đọc được đón nhận một bức tranh xã hội sống động với sự xuất hiện của binh lính Mỹ nhiều cấp bậc, những người phụ nữ trẻ tuổi tìm kiếm tình yêu, trẻ em, thương binh, kẻ lừa đảo và những người thất bại trong cuộc sống, xen kẽ là sự hòa quyện của bi kịch lẫn niềm hy vọng. Mỗi nhân vật mang theo câu chuyện riêng, đan xen giữa những nỗ lực tìm kiếm "nước mắt, nghệ thuật và tình yêu" trong hoàn cảnh ngặt nghèo.

Tiểu thuyết được cấu trúc thành các phần "dạo chơi" và "chân dung", trong đó những chân dung này là những câu chuyện tả thực về các binh sĩ Mỹ chống chọi với "virus tuyệt vọng". Nhiều người trong số họ dành ngày cuối cùng ở Napoli trước khi lên đường ra mặt trận phía Bắc đối đầu với quân Đức, bằng cách trải qua các khoảnh khắc cuối cùng như tới nhà hát opera, qua đêm bên người yêu hay đơn giản là ngồi nhâm nhi rượu để suy ngẫm về cuộc sống xa quê hương.

Điển hình là nhân vật trung úy Moses Shulman, biệt danh Moe, người từng là tài xế taxi ở New York. Mặc dù người yêu đề nghị che giấu anh khỏi quân đội, Moe đã từ chối. Bên cạnh đó, tác phẩm cũng giới thiệu những hình tượng vui nhộn như hai linh mục, một thuộc giáo hội Công giáo và một thuộc giáo hội Baptist, tranh luận sôi nổi về các vấn đề sống còn, gợi nhớ đến hình ảnh trong tác phẩm "Ngọn núi thần bí" của Thomas Mann.

Ngoài ra, còn có câu chuyện về một trung sĩ được đưa đến trại giam dành cho bệnh nhân giang mai và được chữa trị bằng thuốc kháng sinh Penicillin, một cải tiến y học mới mẻ lúc bấy giờ. Mamma, một phụ nữ giàu có quản lý một quán bar nhỏ dành cho người đồng tính nam trong Galleria cũng được khắc họa tỉ mỉ, người mà trong làn khói thuốc dày đặc luôn suy tư về "ranh giới giữa nam tính và nữ tính".

"Lá bài" là một mảng truyện châm biếm về bộ máy hành chính quân đội, kể về một sĩ quan yếu kém, cả năng lực chuyên môn lẫn tính cách, nhờ sự nâng đỡ của vợ nhà thơ mà có được các vị trí lãnh đạo và được thăng chức liên tục, trong khi binh lính cấp dưới thì bị hành hạ. Kinh nghiệm thực tế của Burns khi từng làm nhiệm vụ kiểm duyệt trong chiến tranh đã giúp ông miêu tả chân thực câu chuyện này.

Phần "dạo chơi" trong tác phẩm sử dụng ngôi kể nhân xưng ngôi thứ nhất, nhưng người kể thường lùi về phía sau để nhấn mạnh quan sát về địa lý và cuộc sống dân cư ở Casablanca, Fedala, Oran hay Algiers trong những năm 1940. Các câu chuyện hòa nhập những mâu thuẫn giữa lính Anh và Mỹ, do sự khác biệt về phương ngữ khiến giao tiếp qua radio khó khăn, phản ánh sự khác biệt chiến lược và quan hệ đồng minh trong thời kỳ này.

Sau hoạt động "Operation Torch" năm 1942, hầu hết binh lính Mỹ chỉ coi Bắc Phi là bước đệm để tiến sang chiến trường Italy. Ba bài dạo chơi cuối cùng của tác phẩm được đặt tại Napoli, nơi bốn người lính Mỹ nhìn nhận đất nước Italy như địa ngục với thành phố Napoli bị bệnh dịch tả hoành hành, đổ nát và ô nhiễm nghiêm trọng, trong khi dân địa phương thì oán trách sự hiện diện của quân đội Mỹ và chiến tranh đã gây ra nhiều tổn thất về đời sống và kinh tế.

Thực trạng hỗn loạn thể hiện rõ khi nguồn thực phẩm gần như cạn kiệt, chế độ phân phát lương thực thất thường, nhiều binh sĩ bán khẩu phần hoặc thuốc lá với giá cắt cổ, tạo ra mảng tối trong quan hệ giữa người lính và người dân. Bên cạnh đó, những cô gái nhận kẹo cao su để đổi lấy tình dục và chuyện trộm cắp cũng thường xuyên xảy ra, dẫn đến sự căng thẳng và thiếu tin tưởng từ hai phía.

Mặc dù có những chi tiết lặp lại về hình ảnh thành phố Napoli, sự kết hợp hài hòa các thể loại văn học và cách kể chuyện tuyệt vời của Burns vẫn khiến tác phẩm nổi bật với những hình ảnh ngôn từ tinh tế. Tác phẩm mô tả suy nghĩ như "dịch bệnh của cuộc sống hiện đại" nhưng may mắn chưa lan đến các phi công không quân Mỹ, hoặc một thực tế đau lòng rằng ngay cả trên nghĩa trang quân đội cũng không tìm thấy sự yên bình.

Các cảnh quay khắc họa lời nói như những viên đá lạnh va vào ly whisky khiến người đọc cảm nhận được không khí u ám, nhưng cũng có những tình tiết ấm áp, ví dụ như cuộc phiêu lưu tình ái cuối cùng của Moe. So với các tác phẩm chống chiến tranh khác, "Galleria Umberto" không hướng người đọc vào một nhân vật duy nhất, mà khắc họa hình ảnh cả những người lính và người dân bị tổn thương cả thể chất lẫn tinh thần, trong thế giới luôn đối đầu giữa sự u ám và ý chí sống mãnh liệt của dân Italy.

Tác phẩm không sử dụng những yếu tố bi kịch hay nghiêng về giảng dạy đạo đức mà dựa vào sức tưởng tượng và cảm nhận của độc giả để chuyển tải. Điều đáng tiếc là nhà văn John Horne Burns, dù đã tạo nên kiệt tác văn học, lại là một con người không hạnh phúc và qua đời sớm ở tuổi 36.

Thông tin xuất bản: "Galleria Umberto" của John Horne Burns, phiên bản dịch tiếng Đức của Gregor Hens, xuất bản bởi Die Andere Bibliothek, 492 trang, giá 48 euro.

Thông tin về tác giả bài viết: Lothar Struck là chủ một blog chuyên về văn học và là người hiểu biết sâu rộng về nhà văn Peter Handke.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.