Chiến tranh hàng hải toàn cầu lan rộng từ eo biển Hormuz đến biển Bắc, vượt qua cả giá dầu

Chiến dịch của quân đội Mỹ nhằm bảo vệ tàu thương mại trước các cuộc tấn công của Iran tại eo biển Hormuz không phải sáng kiến riêng của chính quyền Donald Trump. Khoảng 200 năm trước, từ 1825 đến 1827, một hạm đội hải quân Mỹ dưới quyền chỉ huy của Commodore John Rodgers cũng đã được gửi tới vùng Địa Trung Hải để bảo vệ tàu Mỹ khỏi các cướp biển Hy Lạp. Mục tiêu chính là bảo vệ lợi ích thương mại và giao thương Mỹ chứ không hỗ trợ các cuộc đấu tranh giành độc lập của Hy Lạp đối với Đế quốc Ottoman.

Tương tự như vậy, chiến tranh không suy nghĩ kỹ càng của Trump với Iran ngày nay cũng đã thu hẹp mục tiêu vào việc duy trì quyền lợi thương mại và an ninh hàng hải, sau khi từ bỏ ý định hỗ trợ phong trào cách mạng ở Tehran.

Hoa Kỳ dù chưa phê chuẩn Công ước Luật biển của Liên Hiệp Quốc năm 1982, vốn quy định quyền tự do đi lại trên biển mà không bị cản trở bởi quốc gia ven biển, vẫn duy trì nguyên tắc tự do hàng hải dựa trên học thuyết "mare liberum" do học giả Hà Lan thế kỷ 17 Hugo Grotius phát triển. Mỹ đã bác bỏ yêu sách của Iran tại eo biển Hormuz. Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Marco Rubio từng tuyên bố tháng 6 năm 2023 rằng "không quốc gia nào được phép thu phí qua một tuyến đường thủy quốc tế".

Thế nhưng, Tổng thống Trump sau đó lại gợi ý Mỹ có thể áp thuế sử dụng eo biển này, và một bản ghi nhớ tháng 5 năm 2023 với Iran công nhận quyền hai nước, gồm cả Oman, được thu phí qua eo biển Hormuz. Đây vẫn là cơ sở pháp lý duy nhất cho một thỏa thuận hòa bình tương lai, dù xung đột vẫn tiếp diễn gay gắt.

Chiến dịch tại Hormuz đã tạo ra hiệu ứng domino trên toàn cầu. Tại Yemen, các lực lượng Houthi liên kết với Iran đã bắt chước phong tỏa eo biển Bab al-Mandab, cửa ngõ Biển Đỏ, để trả đũa các cuộc tấn công của Saudi Arabia. Hai tàu chở dầu mới đây bị trúng đòn tấn công làm chao đảo thị trường năng lượng và báo hiệu nguy cơ leo thang xung đột.

Các tranh cãi về việc thu phí qua những tuyến đường thủy trọng yếu cũng nóng lên, như tại eo biển Malacca ở Indonesia, nơi 22% vận tải biển thế giới đi qua. Những câu hỏi xuất hiện về khả năng Thổ Nhĩ Kỳ hoặc Tây Ban Nha áp dụng chính sách tương tự đối với eo biển Bosphorus và Gibraltar, đe dọa làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu. 80% khối lượng hàng hóa thế giới được vận chuyển bằng đường biển, khiến các biện pháp kiểm soát đường thủy này có tác động rất lớn.

Ở châu Á, tranh chấp hàng hải gia tăng nhất là tại Biển Đông và vùng biển quanh Đài Loan. Trung Quốc mở rộng xây đảo nhân tạo quân sự hóa trên các rạn san hô tranh chấp, dẫn đến những cuộc đối đầu với các nước láng giềng như Philippines. Bắc Kinh bác bỏ phán quyết năm 2016 của Toà Trọng tài Thường trực, cho rằng yêu sách chủ quyền ở phần lớn Biển Đông không có cơ sở pháp lý.

Trung Quốc mới đây đã vượt qua ranh giới đỏ khi một tàu khu trục tên lửa của họ tiến hành tập trận bắn đạn thật trong khu vực đặc quyền kinh tế của Nhật Bản, cách đảo Okinotori khoảng 180 km. Nhật Bản và Trung Quốc có nhiều tranh chấp lâu dài trên biển, và căng thẳng càng leo thang khi Thủ tướng mới của Nhật, Takaichi Sanae, nhấn mạnh khả năng đáp trả quân sự nếu Trung Quốc tấn công Đài Loan. Các hoạt động quân sự Trung Quốc được cho là chuẩn bị cho một cuộc đổ bộ tiềm ẩn xuống đảo này.

Nga cũng là một nhân tố quan trọng trong cuộc chiến trên biển. Hạm đội Biển Đen của Nga từ năm 2022 phải chịu nhiều tổn thất bởi tên lửa và máy bay không người lái của Ukraine, mất quyền kiểm soát vùng biển và hầu hết các tàu phải trú tránh trong cảng. Đổi lại, Nga tăng cường các hoạt động "vùng xám" để tác động lên các đồng minh châu Âu của Ukraine, với các mục tiêu như đường ống dưới biển Baltic và các cáp liên lạc.

Nga tăng cường hiện diện ở các vùng biển Bắc Đại Tây Dương, biển Bắc và eo biển Manche, được cho là tìm cách khảo sát hạ tầng dưới nước để thực hiện các vụ phá hoại trong tương lai. Tháng 5 vừa qua, một tàu chiến Nga tiến hành tập trận bắn đạn thật gần bờ Plymouth (Anh) trong ngày đầu tiên của Thủ tướng Anh Andy Burnham, nối tiếp chuỗi hành động thù địch nhằm thử thách và khiêu khích quốc phòng Anh và châu Âu. Trước đó, một tàu tuần tra Nga cũng bắn cảnh cáo gần một du thuyền ở đảo Wight, Anh.

Bất ổn tăng cao còn được minh họa bởi nhiều sự kiện khác, như vụ Mỹ đánh chìm một tàu chiến Iran gần Sri Lanka hồi tháng 3, cuộc đối đầu gần đây giữa tàu Trung Quốc và Philippines, mối đe dọa của Trump về việc sáp nhập Greenland, và các cuộc oanh kích tàu dân sự gần Venezuela. Trung Quốc cũng mới thử tên lửa đạn đạo liên lục địa từ tàu ngầm hạt nhân ở Nam Thái Bình Dương, làm Canberra phản ứng khi Australia đang mở rộng trang bị tàu ngầm hạt nhân của mình.

Tình hình hỗn loạn này thúc đẩy cuộc chạy đua vũ khí toàn cầu tăng tốc. Chính phủ Anh của Burnham đang đối mặt áp lực phải tăng chi tiêu quốc phòng mạnh mẽ, đặc biệt cho Hải quân Hoàng gia đang suy yếu, với kế hoạch nâng cấp hệ thống răn đe hạt nhân và nhiều chương trình khác.

Cuộc chiến trên biển hiện đại này cho thấy sự sụp đổ dần của các nguyên tắc hợp tác lâu đời về tự do hàng hải và luật pháp quốc tế trong lĩnh vực biển, từ thương mại, quốc phòng đến chủ quyền, đánh bắt, khai thác biển sâu và ô nhiễm môi trường. Khi một số quốc gia thực thi chính sách đơn phương áp đặt quyền lợi mà không tôn trọng các cam kết và quy ước quốc tế, khái niệm về không gian chung toàn cầu đang ngày càng bị phá hoại.

Đó là hình ảnh của một thế giới nơi các cường quốc áp đặt ý chí lên các quốc gia yếu hơn bằng sức mạnh quân sự và ngoại giao khiêu khích thay vì sự đồng thuận và hợp tác đa phương. Dấu ấn của chính sách ngoại giao kiểu bắn súng đòi hỏi, hay còn gọi là "ngoại giao tàu chiến" thời Lord Palmerston, đang rõ nét hơn bao giờ hết. Một thế giới biển đang rối loạn giữa biển cả rộng lớn.