Cựu đại sứ Gordon Sondland: Châu Âu không thể chỉ trích Iran rồi phàn nàn khi Mỹ hành động

Trong nhiều năm qua, các nhà lãnh đạo châu Âu luôn cảnh báo không để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, đồng thời lên án chương trình tên lửa đạn đạo, hoạt động tài trợ khủng bố, sử dụng lực lượng tay sai và các hành vi vi phạm thỏa thuận quốc tế của Tehran. Tuy nhiên, khi Tổng thống Donald Trump quyết định hành động quân sự nhằm đối phó với mối đe dọa này, nhiều chính phủ châu Âu lại tập trung phản ứng không phải vào hành vi của Iran, mà về việc liệu họ có được tham vấn đầy đủ hay không.

Cựu đại sứ Gordon Sondland cho rằng phản ứng này khó được coi là nghiêm túc vì các nước châu Âu không xa lạ với tình báo liên quan đến Iran. Họ đã theo dõi chương trình hạt nhân, phát triển tên lửa và mạng lưới tay sai của Iran trong nhiều thập kỷ. Dù không có mọi chi tiết tình báo mà Mỹ sở hữu, châu Âu vẫn hiểu rõ xu hướng phát triển và nguy cơ ngày càng tăng của Iran, đồng thời biết rằng ai đó sẽ phải hành động để đối phó.

Theo ông Sondland, chiến lược ưu tiên của châu Âu là thờ ơ trước nguy cơ, tránh đưa ra quyết định khó khăn, chờ Mỹ dẫn đầu và sau đó giả vờ ngạc nhiên về kết quả. Đây là một cách sắp xếp thuận lợi về chính trị khi cho phép châu Âu hưởng lợi từ sức mạnh Mỹ mà không trực tiếp chịu trách nhiệm hay rủi ro quân sự. Mỹ gánh chịu các hậu quả, trong khi châu Âu giữ vững vị thế ngoại giao và chỉ phàn nàn về thủ tục.

Tuy nhiên, cựu đại sứ khẳng định châu Âu không thể vừa trông cậy vào sức mạnh quân sự của Mỹ, vừa chỉ trích Washington khi hành động, và kỳ vọng được hưởng lợi an ninh mà không chia sẻ bất kỳ gánh nặng nào. Đây không phải là cuộc chiến riêng của Tổng thống Trump hoặc chỉ của Mỹ, mà là một vấn đề an ninh chung của thế giới phương Tây.

Iran không coi xung đột này là giữa Tehran và Washington mà còn là giữa họ với khối chính trị văn hóa chung của Mỹ, châu Âu và Israel. Hoạt động tình báo của Iran đã lọt vào lãnh thổ châu Âu; các nhóm được Tehran hậu thuẫn đe dọa công dân, lợi ích châu Âu; tên lửa Iran ngày càng có tầm bắn đến châu Âu. Các nền kinh tế châu Âu phụ thuộc vào tuyến đường thủy quốc tế mà Iran đã nhiều lần đe dọa gây gián đoạn.

Ông Sondland cảnh báo sự thụ động không phải là trung lập và không mua được sự an toàn. Iran không thể phân biệt giữa đối thủ Mỹ với chính phủ châu Âu đang hưởng lợi trong im lặng từ sự bảo vệ của Mỹ. Chế độ Iran sẵn sàng sử dụng khủng bố, bắt cóc con tin, cưỡng bức hàng hải và chiến tranh tay sai sẽ không trao thưởng cho sự lưỡng lự của châu Âu.

Đóng góp quan trọng nhất mà châu Âu có thể làm hiện nay không phải là tấn công hay chi thêm ngân sách mà là duy trì sự thống nhất chính trị, không để xuất hiện bất đồng công khai với Mỹ về các mục tiêu chiến lược. Những bất đồng nhỏ nên giải quyết kín đáo để tránh bị Iran lợi dụng chia rẽ liên minh phương Tây.

Các lãnh đạo châu Âu, gồm Chủ tịch Hội đồng châu Âu Ursula von der Leyen, Thủ tướng Đức Friedrich Merz, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, Thủ tướng Italy Giorgia Meloni và Thủ tướng Anh Keir Starmer cần tuyên bố rõ ràng rằng Mỹ và châu Âu có cùng mục tiêu và sẽ phối hợp cho tới khi đạt được.

Mục tiêu không chỉ dừng lại ở ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân mà còn phải chấm dứt sự lệ thuộc của Tehran vào các lực lượng tay sai khu vực như Hezbollah, Hamas hay các nhóm khác. Iran đã dùng mạng lưới này để tấn công đối thủ trong khi duy trì sự giả vờ phủ nhận, đẩy chi phí chiến tranh về phía các quốc gia láng giềng và khu vực.

Một chiến lược chỉ xoay quanh vấn đề hạt nhân mà vẫn cho phép Iran duy trì mạng lưới tay sai sẽ chỉ giải quyết một nửa vấn đề và thất bại trong việc đảm bảo an ninh lâu dài cho các nước phương Tây và đồng minh.

Để thực hiện mục tiêu này, các nước châu Âu phải công khai ủng hộ không điều kiện và cung cấp hỗ trợ thực tế cho Mỹ. Điều đó bao gồm cho phép sử dụng các căn cứ quân sự không có điều kiện chính trị, mở rộng hợp tác chia sẻ tình báo, hỗ trợ hậu cần, hợp tác phòng thủ tên lửa và giám sát hàng hải.

Hải quân châu Âu có thể cung cấp các tàu rà phá mìn, tàu hộ tống, máy bay tuần tra và nhiều khả năng cần thiết để bảo vệ tuyến đường thủy quốc tế. Ổn định dòng chảy thương mại qua Eo biển Hormuz không chỉ là vấn đề của Mỹ mà còn là nhu cầu thiết yếu đối với các nền kinh tế châu Âu và thị trường năng lượng của họ.

Ông cũng chỉ trích các quốc gia như Tây Ban Nha gây trở ngại cho hoạt động của liên minh trong khi hưởng lợi, cảnh báo họ phải chịu hậu quả chính trị vì sự cản trở này. Việc tham gia liên minh đồng nghĩa với cả trách nhiệm, không chỉ lợi ích.

Tổng thống Trump đã nhiều lần nhấn mạnh châu Âu cần chịu trách nhiệm nhiều hơn trong việc bảo vệ an ninh chung, không chỉ về chi tiêu quân sự mà còn trong hành động chung khi đối mặt các mối đe dọa. Người Mỹ đã dành nhiều thế hệ để cam kết bảo vệ châu Âu với lực lượng quân sự, răn đe hạt nhân và tài trợ cơ sở hạ tầng quân sự.

Sự tương trợ yêu cầu nhiều hơn lòng biết ơn; đó là sự đoàn kết khi Mỹ đối đầu với các mối đe dọa mà châu Âu cũng công nhận. Đe dọa sẽ được ngăn chặn khi kẻ thù tin rằng những đối thủ của mình vừa có năng lực vừa đồng thuận hành động.

Ông Sondland nhận xét châu Âu đã cố tách rời ngoại giao và sức mạnh quân sự quá lâu, xem đàm phán như lựa chọn thay thế sức mạnh chứ không phải phương tiện thực thi. Kết quả là nhiều năm đàm phán, dỡ bỏ trừng phạt và cảnh báo nhưng Iran vẫn tiếp tục phát triển chương trình hạt nhân, tên lửa và mạng lưới tay sai.

Ông kết luận mục tiêu không phải là đẩy vào chiến tranh liên tục hay thay đổi chế độ mạo hiểm mà là phá hủy các khả năng đe dọa phương Tây và xây dựng thế răn đe theo những điều khoản mà Tehran phải hiểu.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.