Sự sụp đổ của Liên Xô qua cuộc đảo chính tháng 8 năm 1991

Chính quyền Marx-Lenin ở Nga tồn tại suốt 74 năm trước khi sụp đổ chỉ trong vòng ba ngày tháng 8/1991, chứng tỏ hệ thống đã bị xói mòn nghiêm trọng. Sau đó, Liên Xô thử nghiệm nền dân chủ nghị viện và kinh tế thị trường tự do trước khi quay trở lại độc đoán. Hiện nay, Nga đang vật lộn với cuộc chiến tranh không cần thiết chống lại Ukraine, quốc gia từng là một phần của Liên Xô.

Sự kết thúc nhanh chóng của chế độ Lenin, Stalin, Khrushchev và Brezhnev phản ánh cách thức các chế độ tan rã tại Nga, tương tự cuộc cách mạng năm 1917. Năm 2023, một sự kiện tương tự gần như lặp lại khi quân đội của Yevgeny Prigozhin di chuyển tới Moscow, đe dọa vị thế của Vladimir Putin nhưng ông đã tạm thời giữ lại quyền lực bằng các thỏa thuận với Prigozhin.

Gorbachev lên nắm quyền năm 1985 với mục tiêu cứu vãn Liên Xô, nhưng cuối cùng ông lại chứng kiến sự sụp đổ của nó. Là một người lịch thiệp và chân thành nhưng thiếu tầm nhìn sâu rộng, hai chính sách cải tổ của ông là perestroika (tái cấu trúc) và glasnost (cởi mở) không đem lại hiệu quả như mong đợi.

Cuộc đảo chính ngắn ngủi tháng 8/1991 do Vladimir Kryuchkov, người đứng đầu KGB, tiến hành là phản ứng bộc phát của tầng lớp quan liêu nhận thấy sự sụp đổ nhưng không biết cách xử lý. Cuộc đảo chính nhanh chóng thất bại và Gorbachev trở lại quyền lực chỉ sau vài ngày, nhưng danh tiếng của ông đã bị tổn hại nghiêm trọng.

Chỉ bốn tháng sau, quyền lực của Gorbachev bị Boris Yeltsin, vị lãnh đạo Nga sù xì và cứng rắn, lật đổ.

Robert Service, nhà sử học hàng đầu về lịch sử Nga và Bolshevism thế kỷ 20, nổi tiếng với các tác phẩm về Lenin, Stalin và Trotsky. Trong tác phẩm The August Coup, ông đã tổng hợp nguồn tư liệu phong phú và trình bày rõ ràng, giúp độc giả hiểu được sự phức tạp của bộ máy Liên Xô và cuộc đảo chính một cách dễ dàng.

Sau sự kiện bức tường Berlin sụp đổ năm 1989 và mất quyền kiểm soát các quốc gia Đông Âu, Liên Xô tiếp tục rơi vào khủng hoảng. Là Chủ tịch Liên Xô, Gorbachev ngày càng mất quyền lực, trong khi các nước cộng hòa Liên Xô đòi độc lập. Boris Yeltsin, chủ tịch Cộng hòa Nga, tranh giành ảnh hưởng với Gorbachev. Các lãnh đạo cuộc đảo chính không ủng hộ ông nào mà muốn quay lại hệ thống cũ để củng cố lại quyền lực của Liên Xô.

Mặc dù trong thời điểm đó người ta cho rằng KGB là lực lượng chủ đạo trong cuộc đảo chính, Robert Service chứng minh Kryuchkov quan tâm hơn đến việc cứu vãn hệ thống Liên Xô tổng thể. Nhiều sĩ quan KGB từ chối tham gia cuộc đảo chính.

Trong những ngày hỗn loạn đó tại Moscow, những người cầm quyền trong cuộc đảo chính nhanh chóng mất niềm tin và bị chia rẽ. Gennady Yanayev, Chủ tịch lâm thời dưới cuộc đảo chính, xuất hiện tại cuộc họp báo với trạng thái say xỉn rõ ràng, khiến thất bại trở nên chắc chắn.

Điểm mấu chốt giúp cuộc đảo chính sụp đổ là họ không bắt giữ được Yeltsin. Gorbachev bị giam giữ tại dinh thự ở Crimea, nhưng Yeltsin vẫn tự do và điều hành từ văn phòng tại Moscow, được biết đến với tên gọi Nhà Trắng. Những người lãnh đạo đảo chính không kiểm soát được truyền thông và liên lạc, để Yeltsin có thể gọi điện liên lạc với đồng minh và phát biểu phản đối cuộc đảo chính từ trên một chiếc xe tăng. Lời nói của ông được truyền hình trực tiếp và lan rộng trên toàn thế giới.

Nhà báo John Simpson, người chứng kiến sự kiện, nhớ lại Yeltsin được cựu ngoại trưởng Eduard Shevardnadze mô tả với quyết tâm bảo vệ tự do Nga "đến giọt máu cuối cùng". Tuy nhiên Shevardnadze sau này tiết lộ Yeltsin từng say rượu đến mức ngã bất tỉnh trong văn phòng. Những chi tiết này cho thấy sự hỗn loạn và mâu thuẫn xoay quanh thời điểm Liên Xô sụp đổ.

Trong những ngày sau đó, nhà báo Simpson và đồng nghiệp Rory Peck đã vào quay phim tại trụ sở KGB, ghi lại khoảnh khắc hỗn loạn ngay tại văn phòng của Kryuchkov. Họ cũng đã tiếp cận được các tài liệu mật tại viện bảo tàng cách mạng, dù thương vụ mua lại toàn bộ tài sản đó không thành do không tìm được ngân hàng chấp nhận số tiền mặt lớn.

Những chi tiết này thường bị lãng quên theo thời gian, nhưng Robert Service đã tổng hợp và kể lại cách mà Liên Xô kết thúc trong sự pha trộn của hỗn loạn, uống rượu và chính trị căng thẳng, thay vì bằng một cuộc bùng nổ vũ trang.

The August Coup: The Destruction of the Soviet Union and the Making of New Russia 1985-1991 của Robert Service do Nhà xuất bản Picador phát hành.