Transhumanisme: từ Huxley đến những bước tiến đầu tiên trong trí tuệ nhân tạo

Dòng họ Huxley nổi tiếng với những nhân vật có ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực khoa học, văn học và y học của Anh. Aldous Huxley, tác giả của cuốn tiểu thuyết "Meilleur des Mondes" (1932), đã vẽ nên một xã hội viễn tưởng đầy ám ảnh, nơi con người được sản xuất nhân tạo theo mô hình eugenics – tức chủ trương chọn lọc di truyền nhằm tạo ra những cá thể ưu tú. Con người trong thế giới đó bị phân chia thành năm tầng lớp cố định, mỗi tầng được chỉnh sửa gen để đảm nhiệm vị trí xã hội định sẵn, đồng thời loại bỏ hoàn toàn hình thức sinh sản tự nhiên.

Bên cạnh đó, Julian Huxley – anh trai của Aldous – lại có quan điểm hoàn toàn trái ngược. Là một nhà sinh học tiến hóa, ông sớm ủng hộ tư tưởng eugenics và tin tưởng rằng công nghệ chọn lọc gen có thể nâng cao các phẩm chất tích cực ở con người. Tuy nhiên, sau Thế chiến II và những tội ác của chủ nghĩa phát xít làm cho eugenics trở nên nhạy cảm, Julian Huxley hướng tới một khái niệm mới.

Không phải ngẫu nhiên Julian chọn thuật ngữ này. Ông có kiến thức sâu rộng về văn học cổ điển, và rất có thể lấy cảm hứng từ từ "trasumanar" trong tác phẩm của Dante, nghĩa là "vượt lên trên con người". Ngoài ra, ông cũng am hiểu các lý thuyết của nhà thần học Pierre Teilhard de Chardin, người trước đó đã đề cập đến hành động "trans-humaniser" bên cạnh khái niệm "ultra-humain" trong một bài luận năm 1949.

Sự đổi mới lớn trong tư duy của Julian Huxley là chuyển hướng từ việc để tiến hóa diễn ra tự nhiên sang chủ động định hướng và tăng tốc quá trình đó thông qua biện pháp sinh học và công nghệ. Nói cách khác, ông ủng hộ một sự cải thiện nhân tạo mang tính khoa học cho chủng loại người – một viễn cảnh được người em Aldous phản ánh trước đó nhưng theo chiều hướng u ám hơn.

Trong khi những tranh luận về con người và tiến hóa diễn ra, lĩnh vực khoa học máy tính cũng ghi nhận những bước đầu mang tính đột phá. Tháng 9 năm 1950, tạp chí triết học Mind (Anh) công bố một bài viết gây chú ý của Alan Turing – nhà toán học và mật mã học tiếng tăm, người đã giải mã thành công hệ thống mã hóa Enigma của phát xít Đức trong Thế chiến II.

Bài báo của Turing nêu ra câu hỏi mang tính triết lý lẫn khoa học: "Máy móc có thể suy nghĩ được không?" Đây không phải hoàn toàn là vấn đề thực tiễn tại thời điểm đó, nhưng Turing đề xuất một phương pháp kiểm tra có tính giả thuyết gọi là "trò chơi mô phỏng" (imitation game). Theo đó, bằng việc cho một người đối thoại không biết bên kia là người hay máy qua văn bản, nếu người tham gia không phân biệt được đối tượng máy hay người, thì có thể nói máy đó có khả năng tư duy.

Bài kiểm tra Turing dần trở thành thước đo chuẩn trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, mở đầu cho hành trình nghiên cứu nghiêm túc về khả năng máy móc bắt chước trí thông minh con người. Đây là khởi đầu cho sự phát triển của một ngành khoa học còn non trẻ nhưng đầy tiềm năng trong tương lai.

Trước bước ngoặt của thập niên 1950, giới khoa học ghi nhận nhiều quan điểm và nghiên cứu song song nhau về khả năng vượt qua giới hạn tự nhiên của con người. Trong đó, Julian Huxley đặt nền móng cho tương lai nơi con người có thể can thiệp vào gen và tiến hóa nhân tạo, còn Alan Turing bắt đầu khơi nguồn cho sự phát triển máy móc thông minh có thể cộng tác hoặc thay thế con người trong nhiều lĩnh vực.

Sự hình thành và lan rộng của các ý tưởng này không chỉ là bước chuyển mình mang tính khoa học mà còn làm thay đổi cách xã hội nhìn nhận về bản chất, tương lai và quyền kiểm soát sự tiến hóa của chính loài người.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.