Tương lai báo chí Nigeria trước thử thách của công nghệ và trí tuệ nhân tạo

Khi Nigeria thông báo tiến hành điều tra các gã khổng lồ công nghệ toàn cầu như Google, Meta, X và nhiều nền tảng trí tuệ nhân tạo tạo sinh (generative AI), không nhiều người nhìn nhận đây là một bước đi nhằm tái định nghĩa mối quan hệ giữa công nghệ, trí tuệ nhân tạo và báo chí trong thời đại số. Trong bối cảnh các nền tảng kỹ thuật số ngày càng giữ vị trí trung tâm trong cách người tiêu dùng tiếp cận và tiêu thụ thông tin, cuộc điều tra này được đánh giá là một trong những thử thách quan trọng nhất đối với chính sách kỹ thuật số của Nigeria trong những năm gần đây. Kết quả cuộc điều tra sẽ quyết định khả năng duy trì tính khả thi về kinh tế của ngành truyền thông trong nước trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt từ các nền tảng công nghệ.

Ban đầu, khi nhận thấy yêu cầu từ Tổ chức Báo chí Nigeria về việc xử lý vấn đề mất doanh thu quảng cáo, công chúng có thể hiểu đây là một cuộc đối đầu truyền thống với các tập đoàn công nghệ lớn. Tuy nhiên, thực tế ẩn chứa vấn đề sâu sắc hơn: liệu các doanh nghiệp công nghệ có đang phát triển mô hình kinh doanh dựa trên việc tận dụng báo chí mà không trả thỏa đáng hoặc tham gia vào sản xuất nội dung chất lượng?

Cơ quan Phát triển Công nghệ Thông tin Quốc gia Nigeria (NITDA) hiện đang quản lý các tập đoàn này thông qua Bộ Quy tắc Thực hành dành cho các nền tảng dịch vụ máy tính tương tác và trung gian Internet. Các quy định yêu cầu các doanh nghiệp công nghệ phải đăng ký địa phương, tuân thủ quy định về dữ liệu và loại bỏ nội dung độc hại, bất hợp pháp hoặc sai lệch nhằm duy trì giấy phép hoạt động trên lãnh thổ Nigeria.

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo tạo sinh đã làm nóng thêm vấn đề này. Các nhà xuất bản Nigeria phản ánh rằng nội dung báo chí của họ đang bị sử dụng để đào tạo các hệ thống AI mà không có thỏa thuận cấp phép hợp pháp, không được ghi nhận đúng mức và thiếu sự bồi thường tài chính xứng đáng. Một số phản hồi tạo ra bởi AI còn có thể làm giảm động lực người dùng truy cập nguồn tin gốc, từ đó gây tổn hại nghiêm trọng đến doanh thu và uy tín của các nhà báo.

Cuộc tranh luận về giá trị và quyền lợi trong nền kinh tế số không chỉ xảy ra ở Nigeria mà đang là vấn đề toàn cầu. Trên thế giới, các quốc gia như Australia, Canada và Nam Phi đều đã thử nghiệm các phương pháp tiếp cận khác nhau để điều chỉnh hành vi của các tập đoàn công nghệ khổng lồ. Australia với bộ luật ép buộc các nền tảng phải thương lượng trả tiền cho báo chí đã đạt được thỏa thuận lớn với các nhà xuất bản, tạo ra mẫu mực về sức mạnh của chính sách pháp luật trong việc cân bằng quyền lực thị trường.

Trong khi đó, Canada gặp phải sự phản đối mạnh mẽ khi Meta chọn cách loại bỏ hoàn toàn nội dung tin tức khỏi mạng xã hội, cho thấy các biện pháp pháp lý có thể không luôn mang lại kết quả dự kiến. Nam Phi đi theo hướng nghiên cứu thị trường chi tiết, căn cứ vào các phân tích về quảng cáo kỹ thuật số và doanh thu để đi đến các giải pháp cân bằng, khuyến khích cam kết hỗ trợ từ các công ty như Google mà không gây xung đột chính trị kéo dài.

Khác biệt về quy mô thị trường, mô hình kinh doanh và mức độ đăng ký nền tảng số của Nigeria với các quốc gia nêu trên đòi hỏi một cách tiếp cận đặc thù, không chỉ tập trung vào yêu cầu bồi thường tài chính. Cuộc điều tra hiện nay là thời điểm để Nigeria xem xét lại chính sách cạnh tranh, bảo vệ bản quyền, cách thức đào tạo AI, thị trường quảng cáo kỹ thuật số và mối quan hệ thương mại phức tạp giữa các tập đoàn đa quốc gia và các đơn vị truyền thông địa phương.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là đòi hỏi bồi thường mà còn hướng đến xây dựng một thị trường kỹ thuật số công bằng, nơi đổi mới công nghệ được ghi nhận đúng mức nhưng không ảnh hưởng tới sự tồn tại và phát triển của nền báo chí uy tín. Đặc biệt, cuộc điều tra khẳng định niềm tin ngày càng tăng của Nigeria trong việc quản lý các công ty kỹ thuật số đa quốc gia, phản ánh quyền chủ quyền về luật pháp trong nền kinh tế số.

Báo chí vẫn là một trong những nguồn tài sản công của nền dân chủ, giữ vai trò cung cấp thông tin, giám sát quyền lực, phơi bày tham nhũng và thúc đẩy trách nhiệm giải trình. Tuy nhiên, chi phí duy trì chất lượng báo chí ngày một cao trong khi nguồn thu bị thu hẹp do sự chi phối của các nền tảng kỹ thuật số. Nếu hệ sinh thái thông tin này suy yếu, hậu quả ảnh hưởng không chỉ đơn thuần đến các đơn vị truyền thông mà còn tác động tiêu cực đến niềm tin công chúng, trách nhiệm chính trị và chất lượng đối thoại quốc gia.

Dù Ủy ban Cạnh tranh và Bảo vệ Người tiêu dùng Liên bang Nigeria (FCCPC) sẽ tiến hành điều tra dựa trên quy trình pháp lý để xác định có hay không những hành vi cạnh tranh không lành mạnh hoặc vi phạm pháp luật, tất cả đều đồng thuận rằng những câu hỏi được đặt ra hiện nay là cần thiết và đã đến lúc được giải quyết.

Nigeria có thể đi vào cuộc tranh luận toàn cầu này muộn hơn một số nền kinh tế phát triển nhưng lại có lợi thế học hỏi từ những thành công và sai lầm của các nước đi trước. Với các hướng dẫn của NITDA được ban hành, quốc gia này có cơ hội xây dựng một khung pháp lý mang tính thực tiễn phù hợp với đặc thù thị trường nội địa, đồng thời khuyến khích đầu tư và bảo vệ quyền lợi của các nhà báo cũng như doanh nghiệp truyền thông.

Nếu được thúc đẩy một cách khôn ngoan và cân bằng, cuộc điều tra này sẽ không chỉ là một cuộc đối đầu đơn thuần với Big Tech mà là thời khắc đánh dấu Nigeria bắt đầu tái định hình quan hệ giữa công nghệ, trí tuệ nhân tạo và báo chí trong kỷ nguyên số.

Shuaib S. Agaka là nhà báo công nghệ và nhà phân tích chính sách số tại Kano.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.