Iran chuẩn bị tăng giá xăng giữa khủng hoảng nhiên liệu ngày càng nghiêm trọng

Iran đang đứng trước khả năng thực hiện những thay đổi nhạy cảm về giá xăng khi chính phủ phải đối mặt với khoảng cách ngày càng lớn giữa sản xuất và tiêu thụ nhiên liệu trong nước. Tình trạng này bị ảnh hưởng nặng nề do cuộc xung đột đang diễn ra với Mỹ, khiến nguồn cung nhiên liệu hạn chế hơn và chi phí quản lý tăng cao hơn.

Ngày 25/7, phát ngôn viên chính phủ Fatemeh Mohajerani tuyên bố rằng việc thay đổi giá nhiên liệu hoặc áp dụng hạn ngạch mới là điều "chắc chắn và không thể tránh khỏi". Tuy nhiên, giới chức chưa xác nhận cụ thể sẽ áp dụng phương án tăng giá, giới hạn tiêu thụ mới hay kết hợp cả hai.

Iran đang áp dụng hệ thống giá nhiên liệu có trợ cấp theo nhiều mức với hạn ngạch hàng tháng dao động từ 1.500 toman (khoảng 0,008 USD) cho mỗi lít ở mức thấp nhất đến 5.000 toman (khoảng 0,026 USD) ở mức cao nhất. Các bản tin truyền thông Iran cho biết mức giá xăng dầu ở mức cao nhất có thể tăng gấp đôi, lên 10.000 toman (khoảng 0,053 USD) mỗi lít, song con số này vẫn chưa được chính thức xác nhận.

So với nhiều quốc gia khác, giá xăng tại Iran có vẻ rất rẻ. Tuy nhiên, thu nhập của người dân Iran cũng giảm đáng kể do các biện pháp trừng phạt và tình hình kinh tế khó khăn kéo dài. Ví dụ, mức lương tối thiểu cơ bản hàng tháng năm 2026 được đặt ở mức khoảng 16,6 triệu toman, tương đương khoảng 87 USD. Việc tăng giá nhiên liệu chắc chắn sẽ tác động nặng nề đến các hộ gia đình.

Làn sóng tăng giá nhiên liệu đột ngột gần đây nhất vào tháng 11 năm 2019 đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình trên toàn quốc và dẫn tới một trong những đợt trấn áp nghiêm trọng nhất trong lịch sử Cộng hòa Hồi giáo Iran.

Lần này, tình hình còn trở nên phức tạp hơn khi mức tiêu thụ xăng của Iran đã vượt quá sản lượng trước khi xảy ra xung đột với Mỹ từ tháng 2. Các thiệt hại về cơ sở hạ tầng nhiên liệu và các hạn chế nhập khẩu càng làm cho tình trạng mất cân đối này khó kiểm soát hơn và tốn kém hơn.

Quan điểm từ chính quyền Iran cho rằng cần phải kiềm chế nhu cầu tiêu thụ xăng bằng cách tăng giá. Song các ý kiến phản biện khẳng định xăng là nhu yếu phẩm thiết yếu, giá tăng sẽ không thể giảm được nhu cầu.

Một người dân Karaj, thành phố nhỏ gần Tehran, nhận xét rằng việc tăng giá xăng sẽ kéo theo chuỗi tăng giá hàng hóa và dịch vụ, ảnh hưởng nặng nề nhất vẫn là các hộ thu nhập trung bình và thấp. Ông cho biết xe ô tô tiêu hao khoảng 12 lít mỗi 100 km không thể đột ngột tiết kiệm nhiên liệu chỉ vì giá xăng cao hơn, khi không có các phương tiện thay thế hiệu quả hoặc giao thông công cộng tốt.

Ông cũng cảnh báo rằng chi phí vận tải sẽ tăng theo khi giá nhiên liệu tăng cao, khiến chi phí sinh hoạt thêm phần áp lực.

Umud Shokri, nhà chiến lược năng lượng và là học giả cao cấp tại Đại học George Mason, Mỹ, cho biết giá cả có thể góp phần giảm tiêu thụ nhiên liệu nhưng chỉ trong một chiến lược tổng thể rộng lớn hơn nhiều. Việc tăng giá có thể làm giảm lái xe không cần thiết và giảm lợi nhuận buôn lậu nhiên liệu, nhưng không thể giải quyết khủng hoảng nếu đi riêng lẻ.

Người này đề xuất tăng giá dần đối với mức tiêu thụ vượt hạn ngạch hàng tháng kết hợp hỗ trợ tài chính cho các hộ nghèo và cải thiện đáng kể giao thông công cộng để hiệu quả. Nếu không, giá tăng sẽ chỉ làm tăng lạm phát và gây ra bất ổn xã hội.

Dù Iran sở hữu một trong những trữ lượng dầu thô lớn nhất thế giới, sản xuất dầu thô và sản xuất xăng là hai lĩnh vực khác nhau. Shokri ước tính Iran hiện sản xuất khoảng 121 triệu lít xăng mỗi ngày (đã bao gồm nhiên liệu pha trộn), trong khi mức tiêu thụ khoảng 129 triệu lít mỗi ngày, có những dịp lễ và cao điểm lượng tiêu thụ còn tăng cao hơn.

Thâm hụt này đã hình thành trong nhiều năm. Từ 2019, tiêu thụ nội địa tăng nhanh hơn so với sản lượng. Các ước tính tại Iran cho thấy tiêu thụ xăng tăng thêm khoảng 39 triệu lít kể từ 2019, trong khi công suất sản xuất chỉ tăng thêm gần 16 triệu lít. Hậu quả là Iran, một quốc gia từng thặng dư xăng và xuất khẩu, ngày càng phải phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu.

Shokri cho rằng sử dụng khí thiên nhiên nén (CNG) hơn nữa có thể là phương án nhanh chóng để giảm tiêu thụ xăng. Iran đã xây dựng hạ tầng mạng lưới CNG khá rộng, tuy nhiên vẫn còn công suất chưa được khai thác hết. Việc chuyển đổi thêm các phương tiện sang hệ thống nhiên liệu kép có thể giúp giảm nhanh tiêu thụ xăng.

Thắt chặt hạn ngạch, chống buôn lậu nhiên liệu, nâng cao tiêu chuẩn hiệu quả sử dụng nhiên liệu cũng là những giải pháp cần thiết. Về dài hạn, Iran cần thay thế các phương tiện không hiệu quả, cải thiện giao thông công cộng, điện hóa xe máy và taxi, hiện đại hóa nhà máy lọc dầu và tăng trữ lượng dự trữ chiến lược.

Thông thường, nhập khẩu có thể bù đắp cho thiếu hụt nhiên liệu, nhưng các lệnh trừng phạt quốc tế khiến việc thanh toán, vận chuyển và bảo hiểm trở nên phức tạp. Chiến tranh cũng tạo thêm rủi ro cho các tuyến đường vận tải biển.

Nga có thể là một nguồn cung tiềm năng do quan hệ chính trị thân thiết với Tehran, nhưng Moscow hiện cũng đang đối mặt với tình trạng thiếu xăng do các cuộc tấn công của Ukraine vào nhà máy lọc dầu, đường ống và kho chứa nhiên liệu gây gián đoạn sản xuất.

Shokri nhận định Nga dù có ý chí chính trị hỗ trợ Iran, nhưng hiện lượng nhiên liệu dành để xuất khẩu cũng rất hạn chế.

Chiến tranh với Mỹ đã làm hư hại một số kho chứa, bể chứa và hệ thống phân phối nhiên liệu, đặc biệt tại khu vực Tehran và Alborz. Việc gián đoạn vận tải cũng khiến nhập khẩu nhiên liệu khó khăn và tốn kém hơn.

Tuy nhiên, chuyên gia cảnh báo không nên phóng đại sự phá hoại hạ tầng nhiên liệu của Iran. Hiện không có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy Iran đã mất phần lớn công suất sản xuất xăng một cách vĩnh viễn. Các nhà máy lọc dầu dường như đã hoạt động gần như đầy đủ công suất.

"Chiến tranh không tạo ra cuộc khủng hoảng nhiên liệu của Iran, nhưng làm cho việc quản lý tình trạng thiếu hụt vốn đã nghiêm trọng trở nên khó khăn và tốn kém hơn," ông nói.

Chưa rõ công chúng Iran sẽ phản ứng như thế nào trước một cú sốc nhiên liệu đột ngột lần nữa. Tình trạng chiến tranh đã làm tăng thêm sự bất mãn, bất an và thất vọng vào những bức xúc tồn tại suốt từ chi phí sinh hoạt tăng cao và sức mua giảm sút.

Trong bối cảnh đó, việc tăng giá nhiên liệu sẽ không diễn ra trong khoảng trống kinh tế mà có thể trở thành ngòi nổ cho bất mãn xã hội lan rộng hơn, khiến quyết định của chính phủ về giá xăng mang tính toán chính trị tương đương như kinh tế.