Bạo lực leo thang tại Honduras khi người nông dân bị xem là khủng bố trong cuộc tranh chấp đất đai kéo dài 30 năm

Ngày 21 tháng 5 vừa qua, một vụ tấn công đẫm máu đã xảy ra tại một trang trại dầu cọ ở Rigores, cộng đồng nhỏ thuộc thung lũng Bajo Aguán, phía đông bắc Honduras. Các tay súng đã xả súng làm chết 20 người, trong đó chỉ có 3 người sống sót, trong đó có Orlean, một thiếu niên 15 tuổi. Vụ thảm sát này là điểm nóng mới nhất trong mâu thuẫn kéo dài 30 năm giữa các nông dân nhỏ lẻ, các tập đoàn dầu cọ và các nhóm tội phạm ma túy trong khu vực.

Cơ sở của cuộc tranh chấp bắt nguồn từ đạo luật cải cách đất đai năm 1992, cho phép các tập đoàn dầu cọ mua lại đất của những người nông dân nhỏ lẻ – gọi là campesinos. Các tổ chức đại diện campesinos tố cáo rằng đất đai bị lấy mất một cách gian lận và đã tiến hành nhiều vụ kiện cũng như chiếm giữ đất để đòi lại. Đồng thời, họ cáo buộc các công ty đã sử dụng lực lượng bảo vệ riêng và các nhóm bán quân sự nhằm đe dọa và giết hại dân.

Phía các công ty dầu cọ khẳng định các giao dịch mua bán là hợp pháp và bác bỏ mọi cáo buộc. Sự việc càng được chú ý quốc tế khi phát hiện Công ty Tài chính Quốc tế (IFC), một nhánh cho vay tư nhân của Ngân hàng Thế giới, từng hỗ trợ vốn cho Dinant – công ty dầu cọ trung tâm của cáo buộc. Dinant phủ nhận mọi liên quan đến việc giết người và vi phạm nhân quyền.

Trong thập niên 2010, Bajo Aguán trở thành hành lang chiến lược cho đường dây vận chuyển cocaine từ Colombia lên phía bắc, khiến Mỹ xếp Honduras vào nhóm điểm nóng về buôn bán ma túy. Vị trí địa lý, hệ thống logistics của ngành dầu cọ và cơ hội rửa tiền khiến khu vực thu hút các nhóm tội phạm này. Các băng đảng ngày càng thâu tóm đất đai và góp phần làm hàng loạt vụ giết người, di dời cư dân nông thôn.

Ủy ban Nhân quyền Honduras (Conadeh) ước tính hơn 200 người đã thiệt mạng trong cuộc xung đột, phần lớn là campesinos, biến đây thành một trong các chiến trường đẫm máu nhất của quốc gia. Tổ chức Global Witness cũng ghi nhận Honduras đứng trong số các quốc gia nguy hiểm nhất thế giới với những người bảo vệ đất đai.

Tháng 5 năm nay được theo dõi như tháng đẫm máu nhất tại Bajo Aguán kể từ 2018 theo dữ liệu của Acled, và bạo lực vẫn tiếp diễn với nhiều vụ giết người các lãnh đạo nông dân.

Chính quyền cánh hữu của Nasry “Tito” Asfura đã thông qua chuỗi luật nhằm siết chặt tội phạm có tổ chức, nhưng theo các tổ chức nhân quyền, những điều luật này lại tạo môi trường pháp lý đe dọa nghiêm trọng tới các hoạt động bảo vệ đất đai. Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự cho phép xếp nhóm tội phạm có tổ chức vào diện khủng bố, mặc dù bị Tòa án Tối cao Honduras phản đối và bị chỉ trích vì định nghĩa khủng bố quá rộng.

Lucía Vigil, từ Trung tâm Nghiên cứu Dân chủ (Cespad) cảnh báo: "Dưới luật này, bất kỳ nhóm nào thực hiện quyền biểu tình ôn hòa cũng có thể bị gán mác khủng bố." Yoni Rivas, phát ngôn viên của Mạng lưới Nông dân Aguán, cho biết ông phải di chuyển bằng xe bọc thép do bị đe dọa và không thể trở về nhà trong ba năm qua. Rivas cho biết: "Nguy hiểm giờ đây không chỉ đến từ các sát thủ theo sát tôi, mà còn từ chính Nhà nước."

Hai tuần sau khi luật chống khủng bố được thông qua, chính phủ Honduras đã ban hành luật ưu tiên doanh nghiệp nông nghiệp trong các tranh chấp đất đai, bất chấp các yêu sách của nông dân, người bản địa hay các nhóm hoạt động. Nếu các cộng đồng này phản đối, luật cho phép can thiệp cảnh sát hoặc pháp lý ngay lập tức. Luật sư Lucas Mantelli, thuộc Trung tâm Tư pháp và Luật quốc tế toàn Châu Mỹ đánh giá hai luật này cùng thể hiện chiến lược hợp tác giữa giới doanh nghiệp, tầng lớp thượng lưu và nhà nước nhằm ưu tiên các lợi ích kinh tế của doanh nghiệp nông nghiệp, coi thường quyền của những người bảo vệ môi trường và đất đai.

Chính sách của chính quyền Asfura tái diễn mô hình trong nhiệm kỳ trước bởi cựu Tổng thống Juan Orlando Hernández, người được Tổng thống Mỹ Donald Trump ân xá vào tháng 12 vừa qua trong bối cảnh cáo buộc liên quan đến ma túy. Dù vậy, dưới thời Tổng thống Xiomara Castro, một số nỗ lực giảm bớt bạo lực và giải quyết xung đột đất đai đã được triển khai. Đại diện Cespad nhận xét, bạo lực không giảm sâu nhưng ít nhất có dấu hiệu giải quyết thay vì đàn áp.

Người dân ở các cộng đồng như Rigores, bất chấp sự thay đổi chính quyền, vẫn không tin tưởng vào sự bảo vệ của nhà nước. Conadeh ghi nhận gần 90% các vụ án giết người và lạm dụng ở Bajo Aguán không được điều tra kỹ lưỡng. Điều này đã ảnh hưởng sâu sắc đến sinh hoạt và phản ứng của cộng đồng đối với bạo lực.

Ngay sau vụ thảm sát, người thân các nạn nhân đã tiến hành việc tìm kiếm và đưa thi thể khỏi hiện trường trước khi cảnh sát tới. Đây là thói quen phổ biến trong khu vực để tránh sự chậm trễ và phí tổn liên quan đến cảnh sát, đồng thời bày tỏ sự mất niềm tin vào cơ quan chức năng. Gia đình ông Santiago, người bị mất ba con gái trong vụ tấn công, bày tỏ sự cynic khi chứng kiến quá trình khám nghiệm và khẳng định nghi ngờ việc truy cứu trách nhiệm thực sự.

Thông tin trong bài được biên tập dựa trên báo Guardian Environment.