Tàu sân bay Mỹ cập cảng Đà Nẵng giữa lúc căng thẳng thương mại và xung đột Iran

Tàu sân bay USS George Washington lớp Nimitz của Hải quân Mỹ, hiện đang hoạt động trong Hạm đội Thứ Bảy tại Yokosuka, Nhật Bản, dự kiến ghé thăm cảng Đà Nẵng từ thứ Năm đến thứ Hai tuần này. Tuy nhiên, chính xác thời điểm cập cảng chưa được công bố. Các chuyên gia đánh giá đây là dấu hiệu cho thấy quan hệ giữa Mỹ và Việt Nam vẫn bền chắc bất chấp những căng thẳng về thương mại do chính sách thuế quan của chính quyền Donald Trump và tình hình chiến sự tại Iran khiến một số lực lượng Mỹ phải dồn sang Trung Đông.

Ông Carl Thayer, nhà khoa học chính trị và giáo sư danh dự Đại học New South Wales (Australia), nhận định chuyến thăm không bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài và củng cố việc hợp tác quốc phòng Mỹ - Việt vẫn phát triển mạnh mẽ. Việc một tàu sân bay hạt nhân Mỹ cập cảng Việt Nam thể hiện cam kết của Washington duy trì sự ổn định tại khu vực Biển Đông quan trọng về mặt chiến lược.

Chuyến thăm diễn ra trong bối cảnh hai nước chuẩn bị kỷ niệm ba năm thiết lập quan hệ đối tác chiến lược toàn diện hồi tháng 9 năm 2023 – đỉnh cao trong quan hệ ngoại giao giữa Hà Nội và Washington từ trước đến nay. Trước đó, tàu sân bay USS Ronald Reagan đã ghé Đà Nẵng cùng hai tàu hộ tống vào tháng 6 năm 2023, đánh dấu lần ghé thăm gần nhất của tàu sân bay Mỹ. Các chuyến thăm tương tự cũng diễn ra vào các năm 2018 và 2020.

Bùi Thế Giang, cựu đại sứ Việt Nam tại Liên Hợp Quốc, nhận xét chuyến thăm lần này là sự kiện thường xuyên, mang tính chất thông thường, phản ánh sự trưởng thành trong quan hệ song phương. Ông cho biết "Từ phía Việt Nam, chuyến thăm không mang yếu tố nhạy cảm và chỉ là một lần ghé thăm cảng thông thường khi quan hệ đã được nâng cấp".

Đáng chú ý, bên cạnh các hoạt động tiếp nhận tàu và làm việc, chuyến thăm dự kiến có sự kiện văn hóa, như biểu diễn của ban nhạc Hải quân Mỹ, trận bóng chuyền thân thiện, và các buổi giao lưu giữa quân nhân hai bên. Những chương trình này phản ánh nỗ lực của hai chính phủ thúc đẩy quan hệ không chỉ trên lĩnh vực an ninh quốc phòng mà còn mở rộng sang hợp tác xã hội văn hóa.

Đối với những cựu chiến binh như ông Nguyễn Đức Gân, 79 tuổi, người từng bị bắt giữ trong chiến dịch Tết Mậu Thân 1968 và bị giam giữ trong trại tù thời chính quyền Việt Nam Cộng hòa do Mỹ hậu thuẫn, việc tiếp nhận tàu sân bay Mỹ giờ đây gợi mở nhiều cảm xúc cá nhân. Ông nói đây là biểu tượng cho sự chuyển mình trong quan hệ hai nước, thể hiện chính sách "vượt qua quá khứ để hướng tới tương lai".

Nhìn chung, chuyến thăm khẳng định sự hiện diện hải quân của Mỹ trong khu vực biển Đông và các vùng biển lân cận. Theo TS. Carl Thayer, việc triển khai tàu sân bay và các cuộc diễn tập tự do hàng hải theo luật quốc tế nhằm đảm bảo sự ổn định và an ninh cho các đồng minh và đối tác, trong đó có Việt Nam. Trước chuyến thăm, USS George Washington đã tham gia cuộc tập trận đa quốc gia Valiant Shield năm nay cùng các hải quân Nhật Bản, Australia, Canada và New Zealand nhằm ngăn chặn các âm mưu thay đổi hiện trạng khu vực.

Ông Thayer cũng cho rằng chuyến thăm khó có thể làm thay đổi đáng kể các hoạt động khu vực "vùng xám" và hành xử hung hăng của Trung Quốc đối với Philippines trên biển. Trung Quốc dự kiến theo dõi kỹ chuyến thăm, nhưng có thể sẽ không lên tiếng chỉ trích công khai Việt Nam mà chỉ đưa ra các tín hiệu quân sự thông thường như theo dõi đoàn tàu sân bay bằng tàu và máy bay. Sự khác biệt trong cách phản hồi giữa việc ứng xử với Philippines và Việt Nam được cho là nhằm tránh đẩy Việt Nam vào vòng ảnh hưởng của Mỹ một cách quá mức.

Việt Nam đã nhiều lần bác bỏ quan điểm rằng việc tăng cường quan hệ với Mỹ đồng nghĩa với việc đứng về phía nào đó chống lại Trung Quốc. Chính sách quốc phòng của Việt Nam dựa trên nguyên tắc "bốn không": không liên minh quân sự, không đứng về phía nước này chống nước kia, không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự, và không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế. Đây cũng là một phần trong chiến lược đa dạng hóa và đa phương hóa các mối quan hệ chiến lược nhằm bảo đảm sự tự chủ chiến lược của Việt Nam.

Cựu đại sứ Bùi Thế Giang cho biết quan hệ với Mỹ là kết quả của quá trình phát triển bình thường, không âm thầm hay gây bất ngờ bên nào. Ông nhấn mạnh: "Chúng ta không làm gì sau lưng ai và không cần phải giải thích cho ai về việc tăng cường quan hệ với một đối tác".

Dù hợp tác quốc phòng ngày càng tăng, quan hệ quân sự giữa hai bên vẫn chưa đạt đến mức đồng minh. Việt Nam cũng chỉ mua sắm một lượng nhỏ vũ khí Mỹ do chi phí đắt đỏ và sự không tương thích với trang bị cũ của mình, phần lớn từ Liên Xô trước đây.

Trong khi đó, Việt Nam và Trung Quốc duy trì các cơ chế đối thoại để giải quyết các điểm khác biệt trên Biển Đông. Bùi Thế Giang nhận định hai nước đã phát triển cách tiếp cận riêng để quản lý tranh chấp hải đảo và đều ủng hộ việc quản lý Biển Đông theo luật quốc tế thay vì các yêu sách đơn phương. "Biển Đông không phải ao nhà của riêng ai mà là không gian hàng hải quốc tế được điều chỉnh bởi luật pháp quốc tế" – ông nói.

Tổng thể, chuyến thăm tàu sân bay Mỹ cho thấy sự cân bằng mà Việt Nam nỗ lực duy trì: vừa tăng cường hợp tác với Mỹ, vừa tránh gây căng thẳng với Trung Quốc, đồng thời khẳng định rằng việc thúc đẩy quan hệ với một cường quốc không đồng nghĩa phải làm tổn hại quan hệ với cường quốc còn lại.