Luật tái xét xử mới của Nhật Bản gây thất vọng cho các nạn nhân bị kết án oan

Nhật Bản vừa chính thức áp dụng phiên bản sửa đổi của Bộ luật Tố tụng Hình sự, lần xem xét hệ thống tái xét xử đầu tiên kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai. Tuy nhiên, các chuyên gia và những người trong cuộc lại bày tỏ sự thất vọng khi nhận định rằng luật mới chưa thật sự đứng về phía các nạn nhân bị kết án oan, đồng nghĩa với việc mục tiêu hỗ trợ họ được giải thoát nhanh chóng vẫn khó có thể thực hiện.

Luật sửa đổi đặt ra một số quy định cụ thể cho quá trình xử lý các đơn xin tái xét xử, khắc phục tình trạng "chênh lệch tái xét xử" - là các khác biệt trong cách xử lý đơn theo thẩm quyền của từng thẩm phán. Song, hiệu quả thực tế của luật mới bị nghi ngờ, đặc biệt liên quan đến phạm vi công khai bằng chứng.

Đạo luật mới cho phép tòa án yêu cầu viện kiểm sát cung cấp bằng chứng cần thiết để ra quyết định, nhưng phạm vi này bị giới hạn chỉ đối với "bằng chứng liên quan đến lý do xin tái xét xử." Điều này có thể khiến phạm vi cung cấp bằng chứng bị thu hẹp so với trước đây.

Trước đó, trong một vụ án giết người cướp tài sản ở tỉnh Shiga, các tấm phim âm bản được viện kiểm sát cung cấp theo khuyến nghị của tòa án đã trở thành bằng chứng quyết định giúp mở ra phiên tái xét xử vào tháng 2 năm 2026.

Mặc dù tòa án vẫn có thể yêu cầu công khai bằng chứng rộng rãi như trước đây, nhưng với sự xuất hiện của cơ chế yêu cầu chính thức, viện kiểm sát có thể dùng điều này để từ chối mở rộng phạm vi cung cấp. Đồng thời, người làm đơn xin tái xét xử không biết toàn bộ phạm vi tài liệu, dù Quốc hội từng kêu gọi công khai danh sách bằng chứng nhưng chính phủ vẫn bác bỏ.

Luật mới còn bổ sung điều khoản cấm sử dụng bằng chứng đã công bố ngoài phạm vi thủ tục xin tái xét xử, và áp dụng hình phạt cho hành vi vi phạm đúng như vậy. Điều này làm dấy lên lo ngại có thể hạn chế các luật sư hay cá nhân cung cấp thông tin cho truyền thông để phản ánh các vấn đề trong quá trình tái xét xử. Bởi các thủ tục này được tiến hành sau bức màn kín, việc báo chí công khai vấn đề có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo vệ quyền được biết của công chúng.

Song, chính phủ giải thích rằng quy định nhằm bảo vệ quyền riêng tư của các bên liên quan, tuy nhiên nhiều ý kiến cho rằng chỉ nên xử lý từng trường hợp thay vì cấm đoán phổ quát.

Trong khi đó, việc viện kiểm sát vẫn được phép kháng cáo phán quyết mở phiên tái xét xử cũng là điều không thể chấp nhận, bởi nó có thể kéo dài thủ tục và cản trở việc giải cứu các trường hợp oan sai.

Trong giai đoạn thảo luận ở Quốc hội, dù đảng LDP điều hành từng đề xuất cấm kháng cáo trong nguyên tắc, nhưng cuối cùng vẫn cho phép kháng cáo nếu có "lý do đủ điều kiện", khiến tình hình có thể vẫn giữ nguyên như trước.

Quá trình thảo luận luật cũng làm lộ rõ thái độ thiếu trách nhiệm của viện kiểm sát trong các vụ án kết án oan.

Ví dụ điển hình là vụ sát hại cô bé trung học ở thành phố Fukui, trong đó báo cáo điều tra có lợi cho bị cáo Shoji Maekawa được cảnh sát chuyển cho viện kiểm sát ngay từ giai đoạn xét xử lần đầu. Mặc dù nhiều công tố viên biết về báo cáo này, họ vẫn bảo vệ quan điểm buộc tội suốt cả xét xử lẫn các phiên xin tái xét xử. Báo cáo chỉ được phía bị cáo tiếp cận sau 19 năm kể từ lần xin tái xét xử đầu tiên.

Tổng cục Công tố tối cao từng công bố phản hồi xin “hối cải” vì làm mất niềm tin của công chúng, song chưa có dấu hiệu họ xin lỗi trực tiếp đến nạn nhân Maekawa. Viện kiểm sát cần phải nhận thức rõ trách nhiệm của mình với vai trò đại diện cho lợi ích công cộng.

Quy trình sửa đổi luật bắt đầu từ vụ án oan nghiệt liên quan đến Iwao Hakamada. Người này bị tử hình, và phải mất đến 43 năm từ khi khởi đầu xin tái xét xử mới được minh oan. Khoảng thời gian giam giữ kéo dài đã gây tổn thương nghiêm trọng về thể chất và tinh thần.

Sau khi luật sửa đổi có hiệu lực, Hideko Hakamada, em gái ông, đã bày tỏ thất vọng: "Tôi tưởng sửa đổi sẽ đúng mực hơn một chút, nhưng thực sự rất đáng thất vọng." Điều này cho thấy luật chưa thể đáp ứng được nguyện vọng của các nạn nhân bị kết án oan và gia đình họ.

Quốc hội Nhật Bản, bằng việc thông qua luật mới, cũng phải chịu trách nhiệm về điều này.

Luật sửa đổi có quy định bổ sung yêu cầu đánh giá lại hệ thống sau mỗi 5 năm kể từ khi có hiệu lực. Tuy nhiên, tái xét xử được xem là "pháo đài cuối cùng" bảo vệ quyền con người trong tố tụng, nên cần được xem xét và cải tiến kịp thời hơn thay vì chờ đợi lâu như vậy.

Hệ thống pháp lý Nhật Bản đang đứng trước thử thách lớn trong việc cân bằng giữa bảo vệ quyền lợi của các nạn nhân oan sai và quản lý thủ tục hành chính. Cần thiết phải có sự đổi mới thực sự để ngăn ngừa những vụ kiện oan xảy ra.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.