Những sự kiện nhật thực toàn phần dài nhất trong lịch sử và tương lai gần

Vào ngày 12/8/2026, những người có mặt tại Greenland, vùng biển phía tây của Iceland và một dải hẹp trung tâm Tây Ban Nha sẽ may mắn được chứng kiến hiện tượng nhật thực toàn phần. Đây được xem là một trong những sự kiện thiên văn kỳ vĩ nhất mà con người có thể trải nghiệm. Khi Mặt Trăng từ từ đi qua trước đĩa Mặt Trời, ánh sáng xung quanh thay đổi sắc thái, bóng tối trở nên sắc nét hơn, chim chóc im lặng và các loài dế bắt đầu cất tiếng như báo hiệu màn đêm đang tới gần. Thời điểm Mặt Trời bị che khuất hoàn toàn, quầng sáng mờ ảo của khí quyển Mặt Trời – vành nhật hoa – hiện rõ ràng cùng với các ngôi sao sáng và một vài hành tinh xuất hiện trên bầu trời tối.

Độ dài của giai đoạn toàn phần lần này sẽ kéo dài trên 2 phút, điều này tạo ra những cảm xúc mạnh mẽ cho người quan sát dù không phải cảnh lâu nhất từng ghi nhận. Nhật thực toàn phần trong sự kiện "Great American Eclipse" năm 2024 kéo dài hơn 4 phút, nhưng mỗi lần đều mang lại trải nghiệm độc đáo khó quên.

Thời gian kéo dài của một lần nhật thực phụ thuộc vào nhiều yếu tố phức tạp liên quan đến quỹ đạo chuyển động của Mặt Trăng và Trái Đất. Mặt Trăng quay quanh Trái Đất theo quỹ đạo hình ellipse, nên khoảng cách giữa chúng không cố định. Khi Mặt Trăng ở gần Trái Đất, kích thước của nó trên bầu trời lớn hơn, giúp kéo dài giai đoạn toàn phần. Tương tự, Trái Đất cũng di chuyển quanh Mặt Trời theo quỹ đạo elip, và thời điểm Trái Đất ở điểm xa nhất với Mặt Trời (điểm viễn nhật) làm cho Mặt Trời có kích thước nhỏ hơn trên bầu trời, làm tăng thời gian che khuất hoàn toàn.

Mặt khác, vị trí của người quan sát trên Trái Đất cũng ảnh hưởng lớn đến độ dài nhật thực toàn phần. Trái Đất tự quay từ tây sang đông, cùng chiều với hướng quay của Mặt Trăng quanh nó. Tốc độ quay Trái Đất tại xích đạo là lớn nhất, hơn 1.600 km/h, điều này giúp tối đa hóa thời gian nhật thực cho những người đứng gần khu vực xích đạo vì họ di chuyển theo hướng bóng Mặt Trăng. Tuy nhiên, vì Mặt Trời không thể đạt vị trí gần đỉnh đầu (đỉnh trời) vào tháng 7 – thời điểm Trái Đất ở viễn nhật – nên điểm thuận lợi nhất cho nhật thực kéo dài nhất ở khoảng vĩ độ 5 độ bắc, chứ không chính xác trên xích đạo.

Do các biến động nhỏ về quỹ đạo Trái Đất khiến việc tính toán trở nên phức tạp, nhưng nhà thiên văn học nghiệp dư người Bỉ Jean Meeus đã thực hiện phân tích chính xác. Theo kết quả nghiên cứu của ông, trong khoảng thời gian từ năm 2000 TCN đến năm 7000 sau Công nguyên, lần nhật thực dài nhất từng xảy ra đạt 7 phút 35,9 giây, diễn ra vào khoảng năm 120 TCN, sự kiện mà chúng ta đã bỏ lỡ từ lâu.

Trong thời đại hiện đại hơn, nhật thực dài nhất sẽ xuất hiện vào ngày 16/7/2186 tại khu vực phía bắc Nam Mỹ, với thời lượng đạt đỉnh 7 phút 29 giây trên vùng biển Đại Tây Dương phía bắc Brazil. Mặc dù cần đợi thêm hơn hai trăm năm nữa mới có thể chứng kiến sự kiện này, đây vẫn là con số ấn tượng về thời lượng nhật thực toàn phần.

Các con số trên áp dụng khi đứng yên trên mặt đất, nhưng nếu bay theo bóng Mặt Trăng với vận tốc tương đương chuyển động của nó, thời gian tận hưởng toàn phần có thể tăng lên đáng kể. Ví dụ, vào năm 1973, chiếc máy bay Concorde bay với vận tốc siêu thanh đã theo kịp bóng Mặt Trăng trong một lần nhật thực tại châu Phi, giúp kéo dài thời lượng toàn phần lên đến 74 phút – con số kỷ lục cho đến nay.

Dù rất hấp dẫn, việc kéo dài thời gian chiêm ngưỡng nhật thực quá lâu cũng có thể làm giảm cảm giác thưởng ngoạn, bởi con người có xu hướng quen với những sự việc kéo dài liên tục, khiến cho sự hứng khởi lúc đầu giảm dần theo thời gian.

Vị trí xem nhật thực giữ vai trò quan trọng không kém thời gian toàn phần. Ví dụ, dù nhật thực 2017 tại Wyoming, Mỹ khá đẹp, nhưng khung cảnh thiên nhiên xung quanh không quá nổi bật. Ngược lại, sự kiện nhật thực vào năm 2045 sẽ diễn ra trên Công viên Quốc gia Arches (Utah), nơi có cảnh quan những mỏm đá sa thạch đỏ nổi bật, tạo điều kiện cho người xem và nhiếp ảnh gia ghi lại khoảnh khắc đáng nhớ.

Nhật thực toàn phần tháng 8 năm 2026 cũng đi qua đảo Mallorca, Tây Ban Nha – một điểm đến hấp dẫn dù diễn ra trong mùa hè nóng bức. Ngoài ra, những thời điểm nhật thực diễn ra gần lúc mặt trời mọc hoặc lặn càng làm tăng thêm sự kỳ vĩ, như cảnh nhật thực hình khuyên tại Australia năm 2013 được nhiếp ảnh gia Teoh Hui Chieh ghi lại trong video tua nhanh ngoạn mục.

Hoạt động của Mặt Trời vào thời điểm nhật thực cũng đóng vai trò tạo nên đặc điểm riêng biệt của hiện tượng, với nhiều vết đen và cấu trúc trong vành nhật hoa – càng tạo thêm điểm nhấn cho các nhà quan sát và người đam mê thiên văn.

Yếu tố thời tiết là một trong những điều kiện tiên quyết cho việc thưởng thức nhật thực trọn vẹn. Dù có sự kiện tuyệt vời đến đâu, nếu trời mưa bão hoặc nhiều mây thì trải nghiệm sẽ bị hạn chế nghiêm trọng. Vì vậy, nhiều người ưu tiên chọn những địa điểm và thời điểm có khả năng trời quang đãng cao để xem nhật thực.

Một lựa chọn nhóm có thể là các chuyến du lịch bằng tàu biển hoặc máy bay chuyên dụng theo dõi nhật thực, qua đó dễ dàng di chuyển dọc theo đường đi của bóng Mặt Trăng nhằm tránh những vùng có thời tiết xấu. Đặc biệt, bay trên cao giúp người quan sát vượt qua lớp mây dày, mở rộng khả năng quan sát rõ nét hiện tượng thiên văn này.

Một góc nhìn đầy kỳ thú là nhật thực diễn ra trên bầu trời đối diện với núi lửa đang hoạt động, tạo nên một cảnh tượng thiên nhiên ngoạn mục, kết hợp giữa mặt trời bị che khuất và hoạt động núi lửa bùng cháy. Tuy nhiên, những địa điểm như núi Etna ở Italy hay núi lửa Kilauea ở Hawaii sẽ không chứng kiến nhật thực toàn phần trong vòng một thập kỷ tới.

Dù vậy, quan trọng nhất vẫn là ở nơi nào có thể quan sát hiện tượng này. Dù địa điểm có là nơi sôi động hay vô cùng bình thường, cơ hội được tận mắt chứng kiến nhật thực – một hiện tượng hiếm gặp trong hệ Mặt Trời – là điều đáng trân trọng và quý giá vô cùng.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.