Xuất khẩu nông sản Nigeria giảm 31% do chậm trễ cảng và vấn đề thuốc trừ sâu

Dữ liệu mới nhất từ Cơ quan Thống kê Quốc gia Nigeria (NBS) cho thấy giá trị xuất khẩu nông sản trong quý 1 năm 2026 giảm 31,2% so với cùng kỳ năm trước, từ 1,704 nghìn tỷ Naira xuống còn 1,172 nghìn tỷ Naira. So với quý 4 năm 2025, giá trị này cũng giảm 11,39%, từ 1,323 nghìn tỷ Naira.

Sự sụt giảm nghiêm trọng này bắt nguồn từ tổng hợp các vấn đề như kéo dài thời gian thông quan cảng, sử dụng thuốc trừ sâu vượt giới hạn, ứng dụng chất bảo quản hóa học lỗi thời và thiếu chứng nhận kiểm dịch thực vật theo quy định quốc tế. Hệ quả là hàng nông sản Nigeria liên tục bị từ chối trên các thị trường quốc tế, gây tổn thất kinh tế lớn cho ngành nông nghiệp.

Nguyên liệu xuất khẩu hàng đầu của Nigeria vẫn là hạt ca cao chất lượng cao với giá trị 596,9 tỷ Naira, hạt vừng đạt 153,78 tỷ Naira, đậu nành không hạt 129,27 tỷ Naira, hạt điều còn vỏ 119,76 tỷ Naira và bột đậu nành 53,2 tỷ Naira.

Châu Á là thị trường xuất khẩu lớn nhất, chiếm 529,45 tỷ Naira, tiếp theo là châu Âu với 500,34 tỷ Naira. Các quốc gia như Hà Lan, Bỉ, Ấn Độ và Canada cũng nằm trong số các thị trường quan trọng.

Xu hướng toàn cầu hướng đến quy định an toàn thực phẩm nghiêm ngặt hơn càng khiến các hàng hóa xuất khẩu của Nigeria khó đạt chuẩn. Tại phiên họp 49 của Ủy ban Codex Alimentarius tại Geneva ngày 6/7/2026, Tổng Giám đốc Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) Qu Dongyu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thực thi nghiêm túc các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm nhằm duy trì niềm tin trong thương mại toàn cầu.

Ông Qu công bố thêm 500.000 USD dành cho hỗ trợ hạ tầng số và đào tạo cho các quốc gia đang phát triển đang áp dụng tiêu chuẩn quốc tế này.

Phản ánh thực trạng nan giải, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và An ninh Lương thực Nigeria, Abubakar Kyari, tháng trước đã thành lập Nhóm công tác kỹ thuật nhằm điều tra nguyên nhân từ chối hàng nông sản Nigeria và trình báo cáo trong hai tháng.

Bộ trưởng cho biết nhiều lần hàng xuất khẩu bị từ chối do không tuân thủ giới hạn tối đa tồn dư hóa chất (MRLs) và một số yêu cầu kiểm dịch thực vật, gây tổn thất kinh tế đáng kể cho các bên liên quan trong chuỗi giá trị nông nghiệp.

Tại Hội nghị SheExport 2026, nhà sáng lập Women in Agribusiness, Trade and Export (WATEX), Tiến sĩ Queen Okpa, tiết lộ một lô hàng 15 container hoa hibiscus (zobo) bị Mexico trả lại do phát hiện tồn dư chất bảo quản hóa học lỗi thời trong kiểm tra phòng thí nghiệm.

Bà Okpa cho biết các chất bảo quản này đã bị cấm ở nhiều quốc gia khác từ lâu. Nhiều nước áp dụng giới hạn khắt khe cho tỉ lệ một số chất hóa học trên hàng nông sản; vượt quá sẽ bị từ chối hoặc trả lại như trường hợp của Nigeria.

Bà cũng nhấn mạnh thiếu chuẩn hóa trong xử lý sau thu hoạch, dẫn đến nồng độ độc tố cao trong nông sản nội địa. Ví dụ, Liên minh châu Âu giới hạn chỉ 4% aflatoxin, trong khi tiêu chuẩn ECOWAS là 20%, nhưng thử nghiệm tại thị trường Nigeria cho thấy các mức ô nhiễm từ 65% đến 95%.

Bà cho biết việc nâng cao kỹ thuật bảo quản sau thu hoạch, như sử dụng máy sấy năng lượng mặt trời, có thể giảm từ 70-80% nguy cơ này.

Chuyên gia tư vấn Dr. Adelaja Adesina của Bdelium Limited phân tích trên sóng radio rằng hiệu suất kém tại các cảng Nigeria khiến thời gian thông quan kéo dài từ 48 giờ theo chuẩn quốc tế lên đến 2-3 tuần. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới độ tươi, chất lượng hàng tươi sống, làm gia tăng nguy cơ bị từ chối tại điểm đến.

Ông nhấn mạnh việc xử lý nhanh chóng tại cảng là yếu tố then chốt để bảo đảm chất lượng và cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu.

Joyce Brown, Giám đốc Chương trình Health of Mother Earth Foundation (HOMEF), cảnh báo việc sử dụng hóa chất độc hại quá mức đang là nguyên nhân rõ rệt dẫn đến từ chối xuất khẩu. Theo nghiên cứu của Liên minh Thực hành Nông nghiệp Nigeria (AAPN), 65% thành phần hóa chất đăng ký sử dụng là thuốc trừ sâu rất nguy hiểm, và hơn 80% nông dân áp dụng chúng trong canh tác.

Bà cũng tiết lộ năm 2024, Cơ quan Kiểm định và An toàn Thực phẩm Nigeria (NAFDAC) thông báo hơn 60% lô hàng xuất khẩu, chủ yếu sang EU, bị cấm do dư lượng thuốc trừ sâu vượt mức cho phép.

Nhà sinh học phân tử Ifeanyi Casmir cho biết các loại thuốc trừ sâu bị cấm vẫn được bán rộng rãi tại thị trường Nigeria do yếu kém trong kiểm soát và thực thi pháp luật. Các hóa chất độc hại, như thuốc Dichlorvos (Sniper), có thể dễ dàng mua tại các chợ hoặc online.

Ông cảnh báo việc lạm dụng các hóa chất này làm suy giảm độ màu mỡ đất và tích tụ độc tố trong nông sản, ảnh hưởng xấu tới chất lượng hàng xuất khẩu.

Comrade Adeola Adegoke, Chủ tịch Liên minh Nông dân Cacao và Cà phê Nigeria, phân tích những lỗ hổng trong hệ thống như thiếu chứng nhận kiểm dịch quốc gia và không tuân thủ các quy trình Thực hành nông nghiệp tốt (GAP) là nguyên nhân chính khiến hàng nông sản nước này không cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Ông đặc biệt nhấn mạnh việc ô nhiễm do thuốc trừ sâu, aflatoxin, vi khuẩn salmonella và những nguy cơ khác, cùng việc không đạt các yêu cầu kiểm dịch và vệ sinh nghiêm ngặt tại các cửa khẩu Mỹ và EU là thách thức lớn.

Đại diện Thương mại Uganda tại Nigeria và Ghana, ông Ani Charles Bassey-Eyo, cảnh báo việc hàng xuất khẩu Nigeria bị từ chối nhiều lần không chỉ là vấn đề thương mại mà còn ảnh hưởng tới uy tín và thương hiệu “Made-in-Nigeria”.

Ông cho rằng điều này làm giảm niềm tin từ nhà nhập khẩu, gây hạn chế tiếp cận các thị trường cao cấp và làm sụt giảm giá trị sản phẩm xuất khẩu.

Ông kêu gọi chính phủ Nigeria thực hiện các cải cách toàn diện, bao gồm xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, nâng cao nhận thức tại cộng đồng nông dân, mở rộng đầu tư hạ tầng kiểm soát chất lượng và chuẩn hóa quy trình thanh tra.

Theo ông, các giải pháp hiệu quả nhất cần sự tham gia của đầy đủ các bên liên quan trong chuỗi giá trị từ chính quyền, nông dân, nhà xuất khẩu đến các tổ chức kiểm soát chất lượng.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.